Tháng Tư năm 2019, cả thế giới nhìn mái và ngọn tháp nhọn của Nhà thờ Đức Bà Paris bốc cháy. Ngay sau đó là một cuộc tranh luận dài: xây lại ngọn tháp đúng như cũ, hay để kiến trúc sư thời nay thiết kế một ngọn tháp mới mang dấu ấn hiện đại? Nước Pháp cuối cùng chọn dựng lại theo hình dáng trước khi cháy, và nhà thờ mở cửa trở lại vào cuối năm 2024. Cuộc tranh luận đó cho thấy một điều ít người để ý khi đi tham quan châu Âu: mỗi bức tranh, mỗi bức tường cổ mà ta đứng ngắm đều đã qua tay những người phải trả lời câu hỏi sửa đến đâu thì dừng.
Câu trả lời của châu Âu không phải lúc nào cũng thống nhất, nhưng nó có những nguyên tắc rõ ràng. Hiểu chúng giúp ta nhìn bảo tàng và nhà thờ bằng con mắt khác, và cũng là thứ đáng học khi nghĩ về cách giữ di sản ở nhà.
Bảo quản, phục chế, tái dựng: ba việc khác nhau
Người làm nghề ở châu Âu phân biệt rất kỹ các mức can thiệp, và mỗi mức có yêu cầu riêng.
| Mức | Làm gì | Ví dụ |
|---|---|---|
| Bảo quản phòng ngừa | Không chạm vào hiện vật, chỉ kiểm soát môi trường xung quanh | Giữ độ ẩm, nhiệt độ ổn định; hạn chế ánh sáng; chống côn trùng |
| Bảo quản trực tiếp | Ngăn hư hại tiến triển, không thay đổi hình ảnh | Gia cố lớp sơn đang bong; khử muối trong đá |
| Phục chế | Làm rõ lại tác phẩm, bù chỗ mất ở mức vừa đủ | Tẩy lớp vecni đã ngả vàng; bù màu chỗ bong tróc |
| Tái dựng | Xây lại cái đã mất toàn bộ hoặc phần lớn | Ngọn tháp Nhà thờ Đức Bà; khu phố bị phá huỷ trong chiến tranh |
Nguyên tắc chung là đi từ trên xuống: làm được bằng bảo quản phòng ngừa thì không cần phục chế; phục chế được thì không tái dựng. Mỗi bậc can thiệp sâu hơn đều cần lý do mạnh hơn.
Hiến chương Venice và ba nguyên tắc nền
Năm 1964, các kiến trúc sư và nhà bảo tồn họp ở Venice và thông qua một văn kiện về bảo tồn di tích, về sau gọi là Hiến chương Venice. Đến nay nó vẫn là điểm tựa của nghề. Có thể rút ra ba nguyên tắc mà người đi tham quan nhìn thấy được bằng mắt:
- Dừng lại ở chỗ bắt đầu phỏng đoán. Hiến chương viết rằng phục chế phải dừng lại ở nơi bắt đầu giả định. Không có tư liệu cho biết chỗ mất trông thế nào thì không tự vẽ thêm.
- Phần thêm vào phải phân biệt được. Phần mới phải hài hoà với tổng thể nhưng người có chuyên môn nhìn kỹ vẫn nhận ra, để không ai nhầm nó với nguyên gốc.
- Tôn trọng mọi lớp lịch sử. Một nhà thờ Roman được thêm cửa sổ Gothic và bàn thờ Baroque không cần bị gọt về một phong cách thuần nhất. Mỗi lớp là một phần câu chuyện.
Sau này, nghề bảo tồn bổ sung thêm nguyên tắc có thể đảo ngược: vật liệu dùng để sửa nên gỡ ra được mà không hại nguyên gốc, để thế hệ sau với công nghệ tốt hơn có thể làm lại. Đây là lý do nhà phục chế tranh ưa dùng loại màu và keo hoà tan được bằng dung môi nhẹ, khác hẳn với lớp sơn gốc.
Nhìn thấy nguyên tắc trên tranh: tratteggio và những mảng trung tính
Ở Ý, giữa thế kỷ trước, các nhà phục chế phát triển kỹ thuật tratteggio: chỗ màu bị mất được bù bằng những nét sọc dọc rất mảnh, đặt sát nhau, mỗi nét một màu thuần. Đứng cách vài bước, mắt tự hoà các nét thành một mảng liền, và bức tranh đọc được trọn vẹn. Bước lại gần, bạn thấy rõ những đường sọc — đó là dấu hiệu trung thực rằng phần này do người đời sau thêm vào.
Khi chỗ mất quá lớn và không có tư liệu, nhà phục chế thường không vẽ gì cả mà phủ một mảng màu trung tính, hơi lùi về sau so với màu tranh. Người xem thấy chỗ trống nhưng không bị nó làm phân tâm. Ở các bảo tàng Ý, Đức, Hà Lan, nếu đứng đủ gần một bức bích hoạ hay tranh thờ cổ, bạn sẽ thấy cả hai cách này.
Làm sạch cũng là một quyết định. Việc tẩy lớp bụi và vecni nhiều thế kỷ trên trần Nhà nguyện Sistine trong những năm 1980–1990 làm hiện ra màu sắc tươi sáng bất ngờ, và gây tranh luận gay gắt: có người cho rằng lớp tối đó một phần là chủ ý của hoạ sĩ. Cuộc tranh luận ấy là lý do ngày nay mỗi bước làm sạch đều được thử trên diện nhỏ, chụp ảnh, ghi chép trước khi làm tiếp.
Nhìn thấy nguyên tắc trên công trình: Dresden và Warsaw
Nhà thờ Đức Bà ở Dresden (Frauenkirche) bị phá huỷ trong Thế chiến thứ hai, đống đổ nát nằm giữa thành phố suốt mấy chục năm. Khi được xây lại từ giữa những năm 1990, người ta đánh số và dùng lại những khối đá gốc còn dùng được, đặt đúng vị trí cũ. Kết quả là mặt tường hôm nay có những khối đá sẫm màu, cháy sém của nhà thờ cũ xen giữa đá sa thạch mới màu sáng. Không ai cố làm cho chúng đồng màu: chính sự khác màu kể câu chuyện về sự phá huỷ và hồi sinh.
Trung tâm lịch sử Warsaw bị phá gần như toàn bộ năm 1944 và được dựng lại sau chiến tranh dựa trên tranh vẽ, ảnh chụp và bản đo vẽ còn giữ được. Thông thường, tái dựng gần như toàn bộ khó được coi là di sản gốc, nhưng UNESCO đã công nhận khu phố này, với lập luận rằng chính quá trình tái dựng có tư liệu kỹ lưỡng và mang ý chí của cả dân tộc là một giá trị lịch sử. Đó là ngoại lệ được cân nhắc riêng, không phải giấy phép để xây lại mọi thứ đã mất.
Khi phục chế hỏng: bài học từ những lần làm sai
Năm 2012, một bức tranh tường nhỏ vẽ Chúa trong một nhà thờ ở vùng Aragon, Tây Ban Nha, được một người dân địa phương tự nguyện tô lại với ý tốt, không có chuyên môn. Bức tranh bị biến dạng hoàn toàn, và câu chuyện lan khắp thế giới. Nó buồn cười trên mạng, nhưng với giới chuyên môn đây là minh hoạ rõ nhất vì sao phục chế là một nghề cần đào tạo dài: hiểu vật liệu gốc, hiểu cách màu lão hoá, và biết khi nào không nên chạm vào.
Những lỗi chuyên nghiệp ít gây cười hơn nhưng phổ biến hơn: tẩy quá tay làm mất lớp màu mỏng cuối cùng của hoạ sĩ; dùng xi măng vá tường đá cổ khiến hơi ẩm không thoát được và đá xung quanh vỡ nhanh hơn; thay ngói, thay gỗ hàng loạt vì nhanh và rẻ hơn sửa từng chiếc. Nhiều nguyên tắc nghề ngày nay được đúc kết chính từ những sai lầm đó. Cũng vì thế, ở nhiều nước châu Âu, can thiệp vào một di tích được xếp hạng phải có hồ sơ được cơ quan bảo tồn duyệt, và người trực tiếp làm phải có trình độ chuyên môn được công nhận.
Phía sau phòng trưng bày: khoa học trong phục chế
Trước khi đụng cọ, nhà phục chế châu Âu thường có cả một hồ sơ khoa học về tác phẩm:
- Chụp hồng ngoại để thấy nét phác thảo dưới lớp màu, nơi hoạ sĩ sửa bố cục.
- Chụp X quang để thấy cấu trúc giá vẽ, đinh, vết nứt, đôi khi cả một bức tranh khác vẽ đè bên dưới.
- Phân tích mẫu màu cực nhỏ để biết hoạ sĩ dùng chất màu gì, lớp nào là gốc, lớp nào được vẽ thêm đời sau.
- Theo dõi môi trường: tranh, gỗ, giấy, vải rất nhạy với độ ẩm và ánh sáng. Vì vậy phòng trưng bày tranh giấy thường tối hơn, và một số hiện vật chỉ trưng bày theo đợt rồi cất vào kho để nghỉ.
Một số bảo tàng còn biến quá trình này thành nơi cho công chúng xem. Ở Rijksmuseum tại Amsterdam, công trình nghiên cứu và phục chế bức Tuần đêm của Rembrandt được làm trong một buồng kính ngay giữa phòng trưng bày, khách đi qua có thể đứng xem các chuyên gia làm việc.
Đi tham quan với con mắt của người bảo tồn
Lần tới vào một bảo tàng hay nhà thờ ở châu Âu, có vài thứ để nhìn:
- Đứng thật gần một bức bích hoạ cổ và tìm những vùng sọc mảnh hoặc mảng màu trung tính.
- Nhìn tường đá: phần đá mới thường sáng hơn, mạch vữa khác màu, đôi khi có khắc năm sửa chữa nhỏ ở góc.
- Đọc tấm bảng cạnh tác phẩm: nhiều bảo tàng ghi năm phục chế gần nhất và đơn vị tài trợ.
- Để ý giàn giáo phủ bạt in hình công trình: đó là dấu hiệu một đợt phục chế đang diễn ra, thường kéo dài nhiều năm.
Với người Việt, điều đáng mang về không phải là kỹ thuật cụ thể mà là thái độ: ghi chép kỹ trước khi đụng tay, sửa vừa đủ thay vì làm mới, và chấp nhận rằng một vết tích của thời gian cũng là một phần của di sản. Một ngôi đình được thay toàn bộ ngói, sơn mới toàn bộ cột có thể trông khang trang hơn, nhưng đã mất đi chính thứ khiến nó đáng giữ.
Câu hỏi thường gặp
Phục chế và tái dựng khác nhau thế nào?
Phục chế là sửa và làm rõ lại cái còn đang tồn tại, dựa trên chứng cứ. Tái dựng là xây lại cái đã mất, toàn bộ hoặc phần lớn. Tái dựng chỉ được chấp nhận trong hoàn cảnh đặc biệt và cần tư liệu rất đầy đủ.
Vì sao người ta không tô lại cho bức tranh trông như mới?
Vì tô lại phần đã mất bằng phỏng đoán là thêm vào tác phẩm thứ mà tác giả chưa chắc đã vẽ. Nguyên tắc châu Âu là bù vừa đủ để người xem đọc được tổng thể, nhưng nhìn gần vẫn phân biệt được phần nguyên gốc.
Tratteggio là gì?
Là kỹ thuật bù chỗ mất trên tranh bằng những nét sọc dọc nhỏ, mảnh, đặt cạnh nhau. Nhìn từ xa các nét hoà thành mảng màu liền, nhìn gần thì thấy rõ đó là phần được bổ sung.
Có thể xem nhà phục chế làm việc ở đâu?
Một số bảo tàng lớn ở châu Âu mở phòng phục chế có vách kính hoặc đặt công trình phục chế ngay trong phòng trưng bày. Lịch thường đăng trên trang của bảo tàng; nên kiểm tra trước khi đi.
Phố cổ được xây lại sau chiến tranh có còn là di sản thật không?
Có trường hợp được UNESCO công nhận, như trung tâm lịch sử Warsaw, chính vì quá trình tái dựng có tư liệu kỹ và thể hiện ý chí của cả một dân tộc. Đó là ngoại lệ được cân nhắc riêng, không phải mặc định.
