Natura 2000 là mạng lưới các khu bảo tồn trải khắp lãnh thổ các nước EU, được thành lập để bảo vệ những loài và kiểu môi trường sống có giá trị nhất của lục địa. Điều đặc biệt là phần lớn các khu này không tách con người ra khỏi thiên nhiên: người dân vẫn sống, làm nông, khai thác rừng bền vững, du lịch trong đó, miễn là hoạt động không làm suy giảm giá trị tự nhiên. Cùng với Natura 2000, châu Âu đang nỗ lực phục hồi những hệ sinh thái đã suy thoái và chào đón nhiều loài hoang dã trở lại. Với người Việt yêu thiên nhiên, đây là câu chuyện vừa truyền cảm hứng vừa gợi nhiều suy nghĩ.
Một mạng lưới, không phải những hòn đảo
Natura 2000 được hình thành dựa trên hai chỉ thị của EU: một về bảo vệ chim hoang dã, một về bảo vệ môi trường sống tự nhiên và các loài động thực vật. Mỗi nước thành viên đề xuất các khu vực quan trọng, và tất cả cùng tạo nên một mạng lưới trải từ vùng Bắc cực của Phần Lan đến các đảo Địa Trung Hải, từ đất liền ra đến biển.
Tư duy mạng lưới rất quan trọng. Động vật không biết đến biên giới quốc gia; chim di cư bay qua nhiều nước, cá hồi đi từ biển vào sông. Bảo vệ từng khu riêng lẻ sẽ không đủ nếu các khu bị cắt rời. Vì vậy, châu Âu chú trọng cả những hành lang sinh thái nối các khu bảo tồn với nhau.
- Bảo vệ các loài và kiểu môi trường sống quan trọng ở cấp châu Âu.
- Mỗi nước chịu trách nhiệm quản lý các khu trên lãnh thổ mình.
- Bao gồm cả khu trên đất liền và khu biển.
- Kết nối với nhau qua hành lang sinh thái.
- Hoạt động của con người được phép nếu không gây hại.
Bảo tồn mà vẫn sống chung
Nhiều cảnh quan đẹp nhất châu Âu là kết quả của hàng thế kỷ con người sống hài hoà với thiên nhiên: đồng cỏ chăn thả truyền thống đầy hoa dại, rừng sồi được khai thác có chừng mực, ruộng bậc thang trồng nho, đầm lầy nơi người dân đánh cá. Nếu bỏ hoang, một số cảnh quan này thậm chí còn mất đi sự đa dạng.
Vì thế, Natura 2000 không phải là hàng rào ngăn con người, mà là khuôn khổ để con người tiếp tục sinh sống theo cách tôn trọng thiên nhiên. Nông dân có thể nhận hỗ trợ để duy trì phương thức canh tác thân thiện, như cắt cỏ muộn để chim làm tổ xong, hay giữ lại bờ rào cây xanh.
Những câu chuyện phục hồi
Sau một thời gian dài suy giảm, nhiều loài hoang dã đang trở lại châu Âu nhờ bảo vệ môi trường sống và các chương trình phục hồi. Hải ly, từng gần biến mất ở nhiều nơi, nay xây đập trên nhiều dòng sông, tạo ra vùng đất ngập nước giàu đa dạng sinh học. Bò rừng châu Âu, loài động vật trên cạn lớn nhất lục địa, được bảo tồn ở những khu rừng cổ như Białowieża giữa Ba Lan và Belarus.
Nhiều loài chim lớn như cò trắng, đại bàng, kền kền cũng phục hồi ở nhiều vùng nhờ bảo vệ nơi làm tổ và nguồn thức ăn. Những câu chuyện này cho thấy thiên nhiên có khả năng hồi sinh đáng kinh ngạc khi con người dành cho nó cơ hội.
Phục hồi thiên nhiên: bước tiếp theo
Bảo vệ những gì còn lại là chưa đủ, vì nhiều hệ sinh thái đã bị suy thoái. Châu Âu đang hướng tới phục hồi: trả lại dòng chảy tự nhiên cho sông bằng cách dỡ bỏ những đập cũ không còn sử dụng, tái tạo đầm lầy, trồng lại rừng bằng cây bản địa, phục hồi đồng cỏ.
EU đã thông qua quy định về phục hồi thiên nhiên, đặt mục tiêu phục hồi các hệ sinh thái suy thoái. Cách thực hiện cụ thể do từng nước quyết định và vẫn là chủ đề thảo luận trong xã hội. Nhưng ý tưởng chung đã rõ: không chỉ ngăn thiên nhiên mất đi, mà còn giúp nó trở lại.
Vườn quốc gia và khu bảo tồn để tham quan
Ngoài Natura 2000, mỗi nước còn có hệ thống vườn quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên riêng, nhiều nơi có trung tâm du khách, đường mòn được đánh dấu rõ, tháp quan sát chim, lối đi bằng gỗ qua đầm lầy. Đây là nơi tuyệt vời để sinh viên Việt nghỉ ngơi sau những tuần học căng thẳng.
Nhiều vườn quốc gia có thể đến bằng tàu hoả và xe buýt, phù hợp với túi tiền sinh viên. Mùa xuân có hoa dại và chim di cư, mùa thu có rừng đổi màu, mùa đông có cảnh tuyết yên tĩnh.
Thăm khu bảo tồn có trách nhiệm
- Đọc quy định của khu trước khi đi, nhất là mùa chim làm tổ.
- Đi đúng đường mòn để không giẫm lên thực vật quý.
- Không hái hoa, lấy đá, bắt côn trùng hay động vật.
- Giữ khoảng cách với động vật hoang dã, không cho chúng ăn.
- Giữ yên lặng, dùng ống nhòm thay vì tiến lại gần.
- Mang toàn bộ rác về, kể cả vỏ trái cây.
- Không thả thiết bị bay không người lái ở nơi bị cấm.
Liên hệ với thiên nhiên Việt Nam
Việt Nam là một trong những nước có đa dạng sinh học cao, với nhiều vườn quốc gia, khu bảo tồn, khu Ramsar về đất ngập nước, và các khu dự trữ sinh quyển thế giới. Nhiều thách thức như mất môi trường sống, buôn bán động vật hoang dã, ô nhiễm cũng đang được quan tâm.
Kinh nghiệm châu Âu về tư duy mạng lưới, hành lang sinh thái, hỗ trợ người dân canh tác thân thiện với thiên nhiên, và phục hồi hệ sinh thái có thể là tham khảo hữu ích. Ngược lại, tri thức bản địa của các cộng đồng sống gần rừng ở Việt Nam cũng là bài học quý cho thế giới.
Khoa học công dân
Nhiều dự án bảo tồn ở châu Âu dựa vào chính người dân để thu thập dữ liệu. Tình nguyện viên đếm chim trong vườn nhà, ghi nhận bướm dọc đường đi dạo, báo cáo loài bắt gặp qua ứng dụng điện thoại, hay giúp theo dõi chất lượng nước suối. Những quan sát tích luỹ qua nhiều năm giúp nhà khoa học theo dõi biến đổi của loài và môi trường sống. Sinh viên quốc tế có thể tham gia dễ dàng, vừa khám phá thiên nhiên địa phương, vừa góp phần vào nghiên cứu thật.
Học tập và làm việc trong ngành bảo tồn
Với sinh viên quan tâm sinh thái học, quản lý tài nguyên, khoa học môi trường, nhiều trường đại học châu Âu có chương trình chuyên sâu kèm thực địa ở các khu bảo tồn. Các tổ chức bảo tồn cũng có chương trình tình nguyện, thực tập. Hãy tìm hiểu kỹ trên trang chính thức, vì điều kiện và học bổng thay đổi theo từng năm.
Thiên nhiên là di sản chung
Natura 2000 cho thấy một cách nghĩ: thiên nhiên không chỉ là tài sản của một quốc gia, mà là di sản chung cần được bảo vệ qua hợp tác. Khi đứng trên lối gỗ giữa đầm lầy, nghe tiếng cò vỗ cánh, bạn sẽ hiểu vì sao người châu Âu sẵn lòng đầu tư công sức để giữ những khoảnh khắc ấy cho thế hệ sau.
Câu hỏi thường gặp
Natura 2000 là gì?
Là mạng lưới các khu vực được bảo vệ trên lãnh thổ các nước EU, thành lập theo các chỉ thị của EU về bảo vệ chim hoang dã và môi trường sống tự nhiên, nhằm bảo tồn những loài và kiểu môi trường sống có giá trị.
Trong khu Natura 2000 có được sinh sống, canh tác không?
Thường là có. Natura 2000 không phải lúc nào cũng là khu cấm con người. Nhiều khu có làng mạc, nông trại, rừng khai thác, miễn là hoạt động không làm suy giảm giá trị tự nhiên cần bảo vệ.
Châu Âu có ví dụ phục hồi loài hoang dã nào?
Có nhiều ví dụ như hải ly quay lại nhiều dòng sông, bò rừng châu Âu được bảo tồn ở các khu rừng như Białowieża giữa Ba Lan và Belarus, và nhiều loài chim lớn phục hồi nhờ bảo vệ môi trường sống.
Du khách thăm khu bảo tồn cần lưu ý gì?
Đi đúng đường mòn, không hái cây, không làm phiền động vật, mang rác về, giữ yên lặng, tuân thủ quy định riêng của từng khu, nhất là mùa chim làm tổ.
Sinh viên muốn học về bảo tồn ở châu Âu thì sao?
Nhiều trường đại học châu Âu có chương trình về sinh thái, quản lý tài nguyên, bảo tồn, kèm cơ hội thực địa. Tìm hiểu trên trang chính thức của trường và các chương trình học bổng.
