Nhiều phố cổ châu Âu như Bruges, Tallinn, Kraków, Praha, Siena hay Strasbourg vẫn giữ được dáng vẻ của hàng trăm năm trước. Điều đó không đến từ may mắn. Đằng sau là luật bảo tồn chặt chẽ, quy hoạch cẩn trọng, đội ngũ thợ thủ công lành nghề và một quan niệm quan trọng: di sản phải được sống cùng, không chỉ để trưng bày. Phố cổ đẹp nhất là phố cổ vẫn có người ở, có tiệm bánh, có trẻ con đi học.
Từ phá bỏ đến gìn giữ
Không phải lúc nào châu Âu cũng trân trọng phố cổ. Trong thế kỷ mười chín và đầu thế kỷ hai mươi, nhiều thành phố phá tường thành, khu phố cũ để mở đại lộ, xây nhà máy. Sau Thế chiến thứ hai, nhiều khu phố cổ bị bom đạn tàn phá, và trong làn sóng tái thiết, không ít công trình lịch sử bị thay bằng nhà bê tông.
Phản ứng trước những mất mát đó, từ giữa thế kỷ hai mươi, các phong trào bảo tồn lớn mạnh. Các hiến chương quốc tế về trùng tu ra đời, các nước ban hành luật bảo vệ di tích và khu vực lịch sử. Ý tưởng chuyển từ bảo tồn từng công trình riêng lẻ sang bảo tồn cả cảnh quan đô thị.
Warszawa: xây lại từ đống tro
Câu chuyện xúc động nhất có lẽ là phố cổ Warszawa. Trong Thế chiến thứ hai, thành phố bị phá huỷ nặng nề, khu phố cổ gần như bị san phẳng. Sau chiến tranh, người dân Ba Lan quyết định xây lại. Họ dựa vào bản vẽ đo đạc của sinh viên kiến trúc trước chiến tranh, ảnh cũ, và cả những bức tranh phong cảnh thành phố từ thế kỷ mười tám. Nhiều mảnh gạch, đá, chi tiết trang trí được nhặt từ đống đổ nát để dùng lại.
Phố cổ được xây lại sau đó được UNESCO đưa vào danh sách di sản thế giới, như minh chứng cho ý chí gìn giữ bản sắc của một dân tộc. Câu chuyện này cho thấy di sản không chỉ là gạch đá, mà là ký ức và lòng tự trọng.
Luật bảo tồn hoạt động thế nào
- Xếp hạng công trình: công trình có giá trị được xếp hạng ở các mức khác nhau, mức cao thì quy định chặt nhất.
- Khu vực bảo tồn: cả khu phố được bảo vệ, kiểm soát chiều cao, mặt tiền, mái, vật liệu, biển hiệu.
- Xin phép trước khi sửa: thay cửa sổ, sơn lại mặt tiền, lắp điều hoà ngoài trời thường cần giấy phép.
- Chuyên gia di sản của chính quyền xem xét hồ sơ, tư vấn chủ nhà.
- Hỗ trợ tài chính: nhiều nơi có trợ cấp, ưu đãi thuế cho chủ nhà sửa chữa đúng chuẩn.
Quy định có thể làm chủ nhà khó chịu, nhưng nhờ đó cả con phố giữ được sự hài hoà, và giá trị của mỗi ngôi nhà cũng được nâng lên.
Trùng tu: giữ thật, không làm mới
Một nguyên tắc quan trọng trong trùng tu hiện đại ở châu Âu là tôn trọng tính chân thực. Thay vì làm mới hoàn toàn cho đẹp, người ta cố gắng giữ vật liệu gốc nhiều nhất có thể, chỉ thay phần hỏng, và phần thay mới phải phân biệt được khi nhìn kỹ để không đánh lừa người xem. Mọi can thiệp được ghi chép lại.
Điều này đòi hỏi kiến thức về vật liệu cổ: vữa vôi thay vì xi măng, gỗ cùng loại, kỹ thuật lợp mái truyền thống. Dùng xi măng cho tường đá cổ, chẳng hạn, có thể giữ ẩm và làm hỏng đá nhanh hơn.
Thợ thủ công: người giữ di sản thầm lặng
Bảo tồn cần những đôi tay biết làm theo cách cũ: thợ đá, thợ mộc, thợ lợp mái, thợ làm kính màu, thợ rèn, thợ vữa vôi. Ở nhiều nước châu Âu, các nghề này được đào tạo qua hệ thống học nghề, có trường chuyên và hội nghề. Một số công trình lớn như các nhà thờ chính toà có xưởng thợ riêng làm việc liên tục qua nhiều thế hệ, vì việc sửa chữa không bao giờ kết thúc.
Cân bằng giữa du lịch và đời sống
Phố cổ đẹp thu hút du khách, và du khách mang lại tiền. Nhưng quá nhiều du khách cũng gây ra vấn đề: đông đúc, giá nhà tăng, cư dân rời đi, cửa hàng phục vụ người dân bị thay bằng cửa hàng lưu niệm. Một số thành phố đã bắt đầu hành động: hạn chế cho thuê nhà ngắn hạn, giới hạn số người trong nhóm tham quan, thu phí vào cửa những ngày cao điểm, khuyến khích du khách đến vào mùa thấp điểm.
Mục tiêu là giữ cho phố cổ là một nơi để sống, không biến thành một công viên chủ đề.
Phố cổ sống động
Điều khiến phố cổ châu Âu đáng yêu không chỉ là kiến trúc mà là đời sống bên trong: tiệm bánh mở từ sáng sớm, chợ phiên trên quảng trường, quán cà phê nơi người già ngồi đọc báo, trường học, nhà thờ vẫn làm lễ. Nhiều thành phố có chính sách giữ nhà ở giá hợp lý trong khu phố cổ, ưu tiên cửa hàng phục vụ cư dân, hạn chế xe hơi để người đi bộ và xe đạp làm chủ.
Liên hệ với Việt Nam
Hội An, phố cổ Hà Nội, cố đô Huế đối diện nhiều câu hỏi tương tự: làm sao giữ nhà cổ khi chủ nhà muốn xây mới, làm sao cân bằng du lịch và đời sống, làm sao đào tạo thợ thủ công. Kinh nghiệm châu Âu không thể sao chép nguyên vẹn vì khí hậu, vật liệu, sở hữu đất khác nhau. Nhưng vài nguyên tắc rất đáng tham khảo: quy định rõ ràng và công khai, hỗ trợ tài chính cho chủ nhà, đào tạo nghề truyền thống, và đặt cư dân vào trung tâm của chính sách.
Thực tế, các chuyên gia châu Âu và Việt Nam đã có nhiều dự án hợp tác bảo tồn, chẳng hạn ở Hội An và Huế, cho thấy sự trao đổi hai chiều này là có thật.
Du khách góp phần thế nào
- Đi vào mùa thấp điểm hoặc đầu giờ sáng.
- Ở lâu hơn, khám phá cả những khu ít người.
- Chi tiêu ở quán, cửa hàng của người địa phương.
- Tôn trọng quy định, biển báo, khu vực cấm.
- Không khắc tên, không leo trèo lên công trình.
- Nói nhỏ ở khu dân cư vào buổi tối.
- Cân nhắc đóng góp cho quỹ bảo tồn nếu có.
Điều đáng nhớ
Phố cổ châu Âu còn đó không phải vì thời gian nhân từ mà vì nhiều thế hệ đã chọn gìn giữ, kể cả khi điều đó tốn kém và phiền phức. Bài học lớn nhất là di sản không phải đồ cổ trong tủ kính, mà là nơi con người tiếp tục sống, làm việc và yêu thương. Giữ được điều đó là giữ được linh hồn của một thành phố.
Câu hỏi thường gặp
Chủ nhà ở phố cổ châu Âu có được tự sửa nhà không?
Thường phải xin phép và tuân theo quy định bảo tồn về mặt tiền, vật liệu, màu sắc, cửa sổ. Mức độ chặt khác nhau theo nước và theo mức xếp hạng công trình.
Phố cổ Warszawa có phải là bản gốc không?
Phần lớn khu phố cổ bị phá huỷ trong Thế chiến thứ hai và được xây dựng lại sau chiến tranh dựa trên tư liệu, tranh vẽ và ký ức. Việc phục dựng này được UNESCO ghi nhận là một trường hợp đặc biệt.
Vì sao một số phố cổ châu Âu hạn chế khách du lịch?
Để giảm quá tải, bảo vệ công trình và giữ chất lượng sống cho cư dân. Biện pháp có thể là giới hạn nhóm tham quan, thu phí vào cửa ngày cao điểm hoặc hạn chế cho thuê ngắn hạn.
Du khách có thể góp phần bảo tồn thế nào?
Đi vào mùa thấp điểm, ở lâu hơn, chi tiêu ở cơ sở địa phương, tôn trọng quy định, không xả rác hay khắc tên lên công trình.
Việt Nam có thể học gì từ cách châu Âu bảo tồn?
Có thể học về luật bảo tồn rõ ràng, hỗ trợ chủ nhà sửa chữa đúng cách, đào tạo thợ thủ công và giữ cư dân sống trong khu phố cổ.
