Đi dạo một thành phố châu Âu là đi qua nhiều thế kỷ kiến trúc chỉ trong vài con phố. Bạn không cần là kiến trúc sư để thưởng thức. Chỉ cần nhận ra vài dấu hiệu, như vòm tròn hay vòm nhọn, cột cổ điển, mặt tiền uốn lượn hay khối kính thép, là có thể đoán toà nhà thuộc thời nào và hiểu vì sao người ta xây như vậy. Kiến trúc là cuốn sách lịch sử mở ngoài trời, và châu Âu là một thư viện khổng lồ.
La Mã cổ đại: nền móng của mọi thứ
Người La Mã để lại đấu trường, đền thờ, cầu dẫn nước, nhà tắm công cộng trải khắp châu Âu. Hai phát minh quan trọng là vòm tròn và bê tông, cho phép xây những không gian rộng lớn. Đền Pantheon ở Rome với mái vòm có lỗ tròn trên đỉnh vẫn đứng vững sau gần hai nghìn năm. Các cột cổ điển với ba kiểu chính: Doric đơn giản, Ionic có hình xoắn ốc, Corinthian trang trí lá ô rô, sẽ được các thời sau dùng đi dùng lại.
Roman: pháo đài của đức tin
Khoảng thế kỷ mười, mười một, nhiều tu viện và nhà thờ được xây theo phong cách Roman. Dấu hiệu dễ nhận: vòm tròn, tường đá rất dày, cột to, cửa sổ nhỏ, bên trong khá tối và trầm mặc. Toà nhà trông vững chãi như pháo đài, phản ánh một thời kỳ bất ổn khi nhà thờ vừa là nơi cầu nguyện vừa là nơi trú ẩn.
Bạn có thể thấy kiến trúc Roman ở nhiều làng và thị trấn nhỏ ở Pháp, Tây Ban Nha, Ý, Đức, thường yên tĩnh và ít khách du lịch.
Gothic: vươn tới ánh sáng
Từ thế kỷ mười hai, bắt đầu ở vùng quanh Paris, kiến trúc Gothic xuất hiện như một cuộc cách mạng. Ba phát minh kỹ thuật làm nên nó: vòm nhọn phân tán lực tốt hơn, vòm sườn đan chéo trên trần, và trụ chống bay đỡ tường từ bên ngoài. Nhờ đó, tường không cần dày, có thể mở những ô cửa kính màu khổng lồ, và toà nhà vươn cao vút.
Bước vào một nhà thờ Gothic như Chartres, Notre-Dame de Paris, Cologne hay Milan, bạn sẽ thấy ánh sáng nhiều màu tràn vào không gian cao ngất. Người thời đó muốn tạo cảm giác về thiên đường trên mặt đất. Những ô kính màu còn là cuốn kinh thánh bằng hình cho người không biết chữ.
Phục Hưng: con người làm thước đo
Thế kỷ mười lăm ở Florence, các kiến trúc sư quay lại nghiên cứu La Mã cổ đại. Kiến trúc Phục Hưng tìm kiếm sự cân đối, hài hoà, tỷ lệ toán học rõ ràng. Dấu hiệu: mặt tiền đối xứng, cột cổ điển, vòm tròn trở lại, mái vòm lớn, cửa sổ xếp đều đặn. Mái vòm nhà thờ chính toà Florence là thành tựu kỹ thuật lẫy lừng của thời kỳ này.
Tinh thần đằng sau là chủ nghĩa nhân văn: con người và lý trí làm trung tâm, đo lường thế giới bằng tỷ lệ của cơ thể người.
Baroque: kịch tính và chuyển động
Thế kỷ mười bảy, kiến trúc Baroque ra đời ở Rome rồi lan khắp châu Âu. Nếu Phục Hưng tĩnh lặng thì Baroque sôi động: mặt tiền uốn cong lồi lõm, cột xoắn, tượng bay bổng, trần nhà vẽ bầu trời mở ra, ánh sáng được dẫn vào để tạo hiệu ứng sân khấu. Mục đích là chạm vào cảm xúc, gây kinh ngạc.
Bạn sẽ thấy Baroque ở nhiều nhà thờ Rome, các cung điện lớn như Versailles với phong cách cổ điển hơn, và rất nhiều nhà thờ, tu viện ở Áo, miền nam nước Đức, Séc. Biến thể nhẹ nhàng, trang trí tinh tế hơn về sau gọi là Rococo.
Tân cổ điển: trở về sự trang nghiêm
Cuối thế kỷ mười tám, như phản ứng với sự cầu kỳ của Baroque và Rococo, kiến trúc Tân cổ điển quay về hình mẫu Hy Lạp, La Mã: cột lớn, trán tường tam giác, đường nét rõ ràng, trang nghiêm. Phong cách này được dùng nhiều cho toà nhà công quyền, bảo tàng, ngân hàng, thể hiện lý tưởng lý trí và dân chủ của thời Khai sáng.
Thế kỷ mười chín: hồi sinh và sắt thép
Thế kỷ mười chín là thời của các phong cách phục hưng: người ta xây Gothic mới, Phục Hưng mới, trộn lẫn nhiều phong cách. Nhà Quốc hội London là ví dụ Gothic phục hưng. Cùng lúc, công nghiệp mang đến sắt, thép, kính, cho phép xây nhà ga, chợ, cầu, nhà triển lãm với kết cấu chưa từng có. Tháp Eiffel, ban đầu bị nhiều người chê, nay là biểu tượng của Paris.
Art Nouveau: thiên nhiên trên mặt tiền
Khoảng chuyển giao thế kỷ mười chín và hai mươi, Art Nouveau nở rộ ở Brussels, Paris, Barcelona, Vienna, Riga, Praha. Phong cách này lấy cảm hứng từ hoa lá, dây leo, những đường cong mềm mại; dùng sắt uốn, kính màu, gạch men. Ở Barcelona, các công trình của Gaudí mang biến thể độc đáo đến mức trở thành thương hiệu của thành phố.
Hiện đại và đương đại: hình thức theo công năng
Thế kỷ hai mươi, các kiến trúc sư hiện đại từ bỏ trang trí, đề cao công năng, dùng bê tông, thép, kính, mặt bằng mở, cửa sổ băng dài. Trường Bauhaus ở Đức có ảnh hưởng lớn đến thiết kế toàn thế giới. Sau chiến tranh, nhiều thành phố phải xây lại nhanh, để lại cả công trình đẹp lẫn khu nhà ở đơn điệu.
Ngày nay, kiến trúc đương đại châu Âu chú ý nhiều đến bền vững: tiết kiệm năng lượng, dùng gỗ, cải tạo công trình cũ thay vì phá bỏ. Nhiều nhà máy, kho hàng cũ được biến thành bảo tàng, thư viện, khu văn hoá.
Kiến trúc châu Âu ở Việt Nam
Người Việt có thể nhận ra nhiều phong cách này ngay ở quê nhà. Các nhà thờ lớn thời Pháp thuộc mang ảnh hưởng Gothic phục hưng hay Roman phục hưng; nhà hát lớn, dinh thự, bưu điện mang dáng Tân cổ điển hoặc chiết trung; nhiều biệt thự mang phong cách Art Deco. Điều thú vị là chúng thường được điều chỉnh cho khí hậu nhiệt đới, với hiên rộng, cửa chớp, trần cao. Nhìn kiến trúc châu Âu tại chỗ giúp ta hiểu thêm chính di sản đô thị của mình.
Mẹo đọc một toà nhà
- Nhìn hình dạng vòm cửa: tròn hay nhọn.
- Nhìn độ dày tường và kích thước cửa sổ.
- Tìm cột: kiểu nào, có đối xứng không.
- Mặt tiền phẳng, cân đối hay lồi lõm, uốn lượn.
- Vật liệu: đá, gạch, sắt, kính, bê tông.
- Bước vào trong nếu được, cảm nhận ánh sáng và độ cao.
Khi vào nhà thờ, hãy ăn mặc kín đáo, nói nhỏ và tôn trọng người đang cầu nguyện.
Điều đáng nhớ
Mỗi phong cách kiến trúc châu Âu là câu trả lời cho câu hỏi của thời đại mình: an toàn, đức tin, lý trí, quyền lực, công nghiệp, công năng, bền vững. Học cách đọc chúng, bạn sẽ thấy các thành phố châu Âu không chỉ đẹp mà còn biết kể chuyện. Và khi về nước, bạn cũng sẽ nhìn những con phố quen thuộc bằng con mắt khác.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao phân biệt nhanh Roman và Gothic?
Roman thường có vòm tròn, tường dày, cửa sổ nhỏ, bên trong khá tối. Gothic có vòm nhọn, tường mỏng hơn nhờ trụ chống bay, cửa sổ kính màu lớn và cao vút.
Baroque khác Phục Hưng thế nào?
Phục Hưng hướng tới cân đối, hài hoà, tỷ lệ rõ ràng. Baroque thích chuyển động, đường cong, ánh sáng kịch tính, trang trí phong phú, nhằm gây xúc động mạnh.
Art Nouveau là gì?
Là phong cách cuối thế kỷ mười chín đầu thế kỷ hai mươi, lấy cảm hứng từ hình dạng tự nhiên như hoa lá, đường cong mềm mại, dùng sắt, kính và gạch men trang trí.
Ở Việt Nam có công trình nào mang phong cách châu Âu?
Có nhiều công trình thời Pháp thuộc như nhà thờ, nhà hát, bưu điện, dinh thự mang ảnh hưởng Gothic phục hưng, Tân cổ điển hay Art Deco, thường được điều chỉnh cho khí hậu nhiệt đới.
Vào nhà thờ để xem kiến trúc cần lưu ý gì?
Ăn mặc kín đáo, nói nhỏ, không đi lại khi đang có lễ, tuân theo quy định chụp ảnh và cân nhắc đóng góp nếu có hòm quyên góp bảo tồn.
