Chế độ ăn Địa Trung Hải nổi tiếng với dầu ô liu, rau củ tươi, các loại đậu, ngũ cốc, cá và một ly nhỏ thong thả bên bữa ăn chung. Nhưng điều làm nó đặc biệt không chỉ là danh sách thực phẩm. Khi UNESCO ghi danh chế độ ăn Địa Trung Hải là di sản văn hoá phi vật thể, tổ chức này nhấn mạnh rằng đó là cả một lối sống: từ cách trồng trọt, đánh bắt, nấu nướng theo mùa đến việc ngồi lại cùng nhau quanh bàn ăn. Với người Việt, nhiều điều trong lối sống ấy lại gần gũi đến bất ngờ.
Một di sản chung của nhiều quốc gia
Chế độ ăn Địa Trung Hải được UNESCO ghi danh với sự tham gia của nhiều nước quanh biển Địa Trung Hải, trong đó có Tây Ban Nha, Hy Lạp, Ý, Bồ Đào Nha, Croatia, Síp và Maroc. Điều đó cho thấy một điều thú vị: dù khác ngôn ngữ, tôn giáo, lịch sử, các dân tộc quanh biển cùng chia sẻ một cách ăn uống gắn với khí hậu nắng ấm, đất đồi trồng ô liu, nho, lúa mì, và biển cả giàu hải sản.
Mỗi nước có món riêng, nhưng nguyên liệu và tinh thần có nhiều điểm chung. Đó là lý do người ta nói về chế độ ăn Địa Trung Hải như một gia đình ẩm thực hơn là một thực đơn cố định.
Những trụ cột trên bàn ăn
- Dầu ô liu là chất béo chính, dùng để trộn salad, nấu, chấm bánh mì.
- Rau củ và trái cây theo mùa chiếm phần lớn bữa ăn.
- Các loại đậu như đậu gà, đậu lăng, đậu trắng là nguồn đạm quan trọng.
- Ngũ cốc như bánh mì, mì ống, gạo, lúa mạch là nền tảng.
- Cá và hải sản ăn thường xuyên, thịt đỏ ăn ít hơn.
- Các loại hạt, thảo mộc, tỏi, chanh tạo hương vị thay cho nhiều muối.
- Sữa chua và phô mai với lượng vừa phải.
Điều đáng chú ý là sự giản dị. Nhiều món nổi tiếng chỉ từ vài nguyên liệu tươi ngon: salad Hy Lạp với cà chua, dưa chuột, ô liu, phô mai feta; món đậu lăng hầm; cá nướng rưới dầu ô liu và chanh; bánh mì xát cà chua. Chất lượng nguyên liệu quan trọng hơn kỹ thuật cầu kỳ.
Ăn theo mùa, mua ở chợ
Ở các nước Địa Trung Hải, chợ là trung tâm của đời sống ẩm thực. Người ta mua rau quả theo mùa, cá tươi từ chuyến đánh bắt sáng sớm, bánh mì mới ra lò. Mùa hè có cà chua, ớt chuông, cà tím, dưa hấu; mùa thu có nấm, quả lựu, hạt dẻ; mùa đông có cam, chanh, các loại rau lá.
Ăn theo mùa không chỉ ngon và rẻ hơn, mà còn gắn con người với nhịp tự nhiên. Người Việt cũng có truyền thống này, ăn rau gì theo mùa nấy, nên dễ cảm thấy đồng điệu.
Bữa ăn chung: linh hồn của di sản
Điều UNESCO đặc biệt nhấn mạnh là giá trị của việc chia sẻ bữa ăn. Ở nhiều vùng quanh Địa Trung Hải, bữa trưa hoặc bữa tối là dịp gia đình, bạn bè ngồi lâu bên nhau, trò chuyện, cười đùa. Ở Tây Ban Nha, tục ăn tapas khiến bữa tối thành cuộc dạo quanh nhiều quán nhỏ cùng bạn bè. Ở Hy Lạp, những đĩa mezze nhỏ được đặt giữa bàn cho mọi người cùng gắp.
Cách ăn chung, chia sẻ đĩa ở giữa bàn này khiến nhiều người Việt thấy thân thuộc, vì bữa cơm Việt cũng là mâm chung, mọi người cùng gắp từ đĩa giữa. Đây là điểm gặp gỡ đẹp giữa hai nền văn hoá cách nhau nửa vòng trái đất.
Nhịp ăn chậm rãi
Ở nhiều nước Địa Trung Hải, bữa trưa có thể kéo dài, bữa tối thường muộn hơn so với Bắc Âu. Người ta ít ăn vội trước màn hình, mà ngồi xuống bàn, ăn chậm, thưởng thức từng món. Nhịp ăn chậm giúp cảm nhận hương vị và cảm giác no tự nhiên hơn.
Với sinh viên bận rộn, ăn chậm có vẻ xa xỉ. Nhưng thử dành ít nhất một bữa mỗi ngày để ngồi ăn tử tế, có thể cùng bạn bè, là một thói quen tốt cho cả sức khoẻ lẫn tinh thần.
Sức khoẻ: nói cho đúng mức
Chế độ ăn Địa Trung Hải thường được nhắc đến trong các nghiên cứu dinh dưỡng, và nhiều nghiên cứu đã liên hệ kiểu ăn này với một số lợi ích cho sức khoẻ. Tuy nhiên, không có thực phẩm thần kỳ nào. Lợi ích đến từ cả một tổng thể: nhiều thực vật, chất béo tốt, ít thực phẩm chế biến sẵn, vận động thường xuyên và đời sống xã hội gắn kết.
Mỗi người có thể trạng khác nhau. Nếu có bệnh lý hoặc muốn thay đổi chế độ ăn đáng kể, hãy hỏi ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
Áp dụng với ngân sách sinh viên
Nhiều người nghĩ ăn kiểu Địa Trung Hải tốn kém vì dầu ô liu, cá, hạt. Thực tế, phần lớn bữa ăn có thể làm từ nguyên liệu rẻ, đặc biệt là đậu và rau theo mùa.
- Nấu một nồi đậu lăng hoặc đậu gà hầm rau ăn trong vài bữa.
- Mua rau quả theo mùa ở chợ cuối buổi, thường rẻ hơn.
- Dùng cá đóng hộp như cá mòi, cá ngừ làm salad, mì ống.
- Mua dầu ô liu chai lớn, dùng dần cho cả trộn và nấu.
- Trồng vài chậu thảo mộc như húng, hương thảo trên bậu cửa sổ.
- Kết hợp với món Việt: canh rau, đậu phụ, cá kho, đều rất hợp tinh thần này.
Một vài món dễ làm
- Salad Hy Lạp: cà chua, dưa chuột, hành tím, ô liu, phô mai feta, dầu ô liu, oregano.
- Đậu lăng hầm: đậu lăng, cà rốt, hành, tỏi, cà chua, lá nguyệt quế.
- Mì ống với cà chua, tỏi, dầu ô liu và húng quế.
- Cá nướng lò với chanh, tỏi, thảo mộc và rau củ.
- Bánh mì nướng xát cà chua, rưới dầu ô liu, thêm chút muối.
Lễ hội mùa màng và lớp học nấu ăn
Khắp vùng Địa Trung Hải có những lễ hội mừng mùa thu hoạch ô liu, nho, cam chanh hay mùa cá. Ghé một ngôi làng đúng dịp lễ hội, hoặc tham gia lớp nấu ăn cùng một gia đình địa phương, là cách hay nhất để hiểu chế độ ăn này như một nền văn hoá sống chứ không phải một bộ quy tắc. Nhiều lớp học đón người mới bắt đầu và dạy những món dễ nấu lại ở nhà với ngân sách sinh viên.
Điều đáng học
Chế độ ăn Địa Trung Hải nhắc ta rằng ăn uống không chỉ là nạp năng lượng. Đó là mối quan hệ với đất đai, mùa màng, người nông dân, ngư dân, và với những người ngồi cùng bàn. Người Việt có bữa cơm gia đình với mâm cơm chung, rau thơm, cá, canh, cũng là một di sản quý cần gìn giữ.
Khi sống ở châu Âu, hãy thử kết hợp cái hay của cả hai: nguyên liệu tươi theo mùa, dầu ô liu và thảo mộc của Địa Trung Hải, cùng tinh thần mâm cơm chung của người Việt. Một bữa ăn như thế vừa ngon, vừa ấm áp, vừa nối hai miền văn hoá.
Câu hỏi thường gặp
Chế độ ăn Địa Trung Hải gồm những gì?
Chủ yếu là rau củ, trái cây, các loại đậu, ngũ cốc, hạt, dầu ô liu là chất béo chính, cá và hải sản vừa phải, ít thịt đỏ và đồ ngọt, cùng các loại thảo mộc thay cho nhiều muối.
Vì sao UNESCO ghi danh chế độ ăn Địa Trung Hải?
Vì nó là tập hợp tri thức, kỹ năng, nghi thức và truyền thống liên quan đến trồng trọt, đánh bắt, chế biến, chia sẻ thức ăn, gắn kết cộng đồng ở nhiều nước quanh Địa Trung Hải.
Chế độ ăn Địa Trung Hải có tốt cho sức khoẻ không?
Nhiều nghiên cứu đã liên hệ kiểu ăn này với lợi ích cho sức khoẻ, nhưng mỗi người có thể trạng khác nhau. Nếu có bệnh lý, hãy hỏi ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi thay đổi chế độ ăn.
Sinh viên có áp dụng được với ngân sách hạn chế không?
Được. Đậu, rau theo mùa, ngũ cốc, trứng, cá đóng hộp là những thực phẩm rẻ và phù hợp. Dầu ô liu mua chai lớn dùng dần thường tiết kiệm hơn.
Bữa cơm Việt có điểm gì giống chế độ ăn Địa Trung Hải?
Nhiều rau, nhiều thảo mộc tươi, cá và đậu phụ, cơm là nền, và nhất là thói quen ngồi ăn chung cả gia đình. Đó là những điểm rất gần gũi.
