Văn học châu Âu không xa lạ với người Việt. Nhiều thế hệ đã khóc cùng Những người khốn khổ của Victor Hugo, mơ mộng cùng Hoàng tử bé của Saint-Exupéry, lớn lên cùng truyện cổ Andersen và anh em Grimm. Muốn đọc sâu hơn, cách tốt nhất không phải là cố nuốt một danh sách kinh điển dài dằng dặc, mà là bắt đầu từ những tác phẩm ngắn, có bản dịch tốt, đọc theo chủ đề mình thật sự quan tâm, và cho phép mình đọc chậm.
Vì sao nên đọc văn học châu Âu
Văn học là cách nhanh nhất để sống trong đầu người khác. Đọc tiểu thuyết Nga thế kỷ mười chín, bạn hiểu những câu hỏi về đức tin và lương tâm mà người Nga trăn trở. Đọc văn học Pháp, bạn thấy cuộc tranh đấu giữa lý tưởng và xã hội. Đọc văn học Anh, bạn gặp sự châm biếm tinh tế về giai cấp và hôn nhân. Những tác phẩm này đã định hình cách người châu Âu nghĩ về tự do, công lý, tình yêu, cá nhân.
Điều thú vị là nhiều câu hỏi trong đó rất gần với người Việt: số phận người nghèo, xung đột giữa gia đình và cá nhân, chiến tranh và mất mát. Văn học châu Âu cũng có duyên với Việt Nam qua nhiều bản dịch từ đầu thế kỷ hai mươi, và ngược lại, Truyện Kiều cũng đã được dịch sang nhiều thứ tiếng châu Âu.
Bước một: bắt đầu từ ngắn
Đừng bắt đầu bằng một bộ tiểu thuyết nghìn trang. Hãy chọn những tác phẩm ngắn nhưng sâu:
- Hoàng tử bé của Saint-Exupéry: đọc lại khi lớn sẽ thấy khác hẳn khi còn nhỏ.
- Hoá thân của Kafka: một người thức dậy thấy mình biến thành côn trùng; ngắn, lạ, ám ảnh.
- Truyện ngắn của Chekhov: những lát cắt đời thường, nhẹ nhàng mà buồn sâu.
- Truyện ngắn của Maupassant: cốt truyện chặt, kết thúc bất ngờ.
- Truyện cổ Andersen đọc lại ở tuổi trưởng thành: nhiều truyện buồn và triết lý hơn ta nhớ.
Đọc theo chủ đề mình quan tâm
Một cách khác để bắt đầu là đi theo chủ đề thay vì theo quốc gia. Nếu bạn quan tâm đến chiến tranh, có những tiểu thuyết châu Âu viết về hai cuộc thế chiến từ góc nhìn người lính và người dân. Nếu bạn thích chuyện gia đình, có những bộ tiểu thuyết về nhiều thế hệ. Nếu bạn yêu thiên nhiên, có những trang văn Bắc Âu về núi rừng và biển lạnh. Đọc theo chủ đề giúp bạn so sánh cách các nhà văn khác nhau nhìn cùng một vấn đề.
Bước hai: chọn một nền văn học để đi sâu
Thay vì nhảy khắp nơi, hãy chọn một nền văn học và đọc vài tác phẩm liền nhau để quen giọng điệu và bối cảnh.
Văn học Pháp: lý tưởng và xã hội
Những người khốn khổ của Victor Hugo là cánh cửa tuyệt vời, dù dài nhưng cuốn hút, đầy lòng trắc ẩn. Sau đó có thể thử Ba người lính ngự lâm và Bá tước Monte Cristo của Alexandre Dumas cho phần phiêu lưu, Đỏ và đen của Stendhal hay Bà Bovary của Flaubert cho chiều sâu tâm lý. Thế kỷ hai mươi có Người xa lạ của Camus, ngắn và gợi nhiều suy nghĩ về ý nghĩa cuộc sống.
Văn học Nga: tâm hồn và lương tâm
Văn học Nga thế kỷ mười chín là một đỉnh cao. Tội ác và hình phạt của Dostoevsky kể về một sinh viên nghèo phạm tội và cuộc vật lộn với lương tâm. Anna Karenina và Chiến tranh và hoà bình của Tolstoy dài nhưng là những bức tranh đời sống mênh mông. Nếu thấy nặng, hãy bắt đầu với truyện ngắn của Tolstoy hoặc Chekhov. Mẹo: ghi lại tên nhân vật vì người Nga có nhiều cách gọi một người.
Văn học Anh: châm biếm và nhân vật
Shakespeare là nền tảng: Romeo và Juliet, Hamlet, Macbeth đều có bản dịch tiếng Việt và còn sống động hơn khi xem trên sân khấu. Kiêu hãnh và định kiến của Jane Austen là tiểu thuyết tình cảm thông minh, dí dỏm về hôn nhân và giai cấp. Charles Dickens với Oliver Twist hay Những kỳ vọng lớn vẽ nước Anh thời công nghiệp với người nghèo ở trung tâm. Thế kỷ hai mươi có những tiểu thuyết phản địa đàng nổi tiếng về quyền lực và tự do.
Văn học Đức, Tây Ban Nha và hơn nữa
Đôn Ki-hô-tê của Cervantes, thường được coi là một trong những tiểu thuyết hiện đại đầu tiên, vừa hài hước vừa cảm động về một người mơ mộng lạc thời. Văn học Đức có Goethe với Nỗi đau của chàng Werther, Thomas Mann, Hermann Hesse với Câu chuyện dòng sông và Siddhartha, những tác phẩm từng được nhiều bạn trẻ Việt yêu thích. Văn học Bắc Âu, Ý, Ba Lan, Séc cũng có nhiều tác giả đáng đọc, kể cả những người từng nhận giải Nobel.
Chọn bản dịch thế nào
- Ưu tiên dịch giả có uy tín, đặc biệt những người dịch trực tiếp từ nguyên ngữ thay vì dịch qua ngôn ngữ trung gian.
- Đọc thử vài trang trước khi mua; câu văn trôi chảy là dấu hiệu tốt.
- Xem lời giới thiệu và chú thích; bản dịch tốt thường có chú giải bối cảnh.
- Tham khảo cộng đồng đọc sách để biết bản nào được đánh giá cao.
- Mua sách có bản quyền để ủng hộ dịch giả và nhà xuất bản.
Cách đọc mà không nản
- Đọc mỗi ngày một ít, mười lăm, hai mươi phút là đủ.
- Đừng ép mình hiểu hết mọi chi tiết; nhiều thứ sẽ sáng ra khi đọc tiếp.
- Đọc giới thiệu về bối cảnh lịch sử, nhưng tránh tóm tắt cốt truyện chi tiết.
- Ghi lại câu mình thích và suy nghĩ của mình.
- Cho phép mình bỏ cuốn không hợp. Văn học không phải nghĩa vụ.
- Tìm bạn đọc cùng hoặc câu lạc bộ sách để trò chuyện.
Kết hợp đọc với đi
Nếu có dịp đến châu Âu, hãy ghé nhà của nhà văn, nhiều nơi đã thành bảo tàng: nhà Victor Hugo ở Paris, nơi sinh Shakespeare ở Stratford-upon-Avon, nhà Kafka ở Praha. Đi bộ qua những con phố trong tiểu thuyết, như những cây cầu Saint Petersburg của Dostoevsky hay khu phố Paris của Hugo, mang lại cảm giác sách như bước ra đời thực. Người châu Âu rất tự hào về nhà văn của mình, và nhiều thành phố có tour đi bộ văn học.
Nghe đọc và đọc thành tiếng
Nhiều tác phẩm kinh điển châu Âu vốn được viết để đọc to, trong các phòng khách văn chương hay bên bàn ăn gia đình. Sách nói và bản đọc thu âm, nhiều khi miễn phí với tác phẩm đã hết thời hạn bản quyền, là cách nhập môn tốt nếu những trang chữ dài làm bạn ngại. Nghe trên đường đi làm có thể đưa bạn qua những chương mở đầu chậm rãi của một cuốn tiểu thuyết lớn, cho đến khi câu chuyện thật sự cuốn bạn đi. Với người học ngoại ngữ, nghe bản tiếng Anh hoặc tiếng Pháp song song với đọc bản dịch tiếng Việt còn là cách luyện nghe rất hiệu quả.
Văn học như tấm gương hai chiều
Đọc văn học châu Âu không làm ta bớt Việt Nam. Ngược lại, khi đặt Những người khốn khổ cạnh Truyện Kiều, hay truyện ngắn Chekhov cạnh truyện ngắn Thạch Lam, ta thấy những điểm chung của thân phận con người và cũng nhận ra vẻ đẹp riêng của văn học nước mình. Đó là lợi ích lớn nhất của đọc rộng.
Điều đáng nhớ
Văn học châu Âu là một kho tàng mở cho bất kỳ ai sẵn lòng dành thời gian. Bắt đầu nhỏ, đọc chậm, chọn bản dịch tốt, và đi theo sự tò mò của chính mình. Một cuốn sách hay đọc đúng lúc có thể ở lại với bạn suốt đời.
Câu hỏi thường gặp
Nên đọc văn học châu Âu bằng bản dịch hay nguyên tác?
Với người mới, bản dịch tốt sang tiếng Việt là lựa chọn hợp lý. Khi đã quen và có ngoại ngữ, đọc song song nguyên tác hoặc bản tiếng Anh giúp cảm nhận thêm.
Tác phẩm kinh điển dài quá, làm sao không nản?
Bắt đầu với tác phẩm ngắn hoặc truyện ngắn, đọc mỗi ngày một ít, không ép phải hiểu hết, và cho phép mình bỏ cuốn không hợp để thử cuốn khác.
Có nên đọc tóm tắt trước không?
Đọc giới thiệu bối cảnh lịch sử và tác giả là có ích; nhưng tránh đọc tóm tắt cốt truyện chi tiết để giữ niềm vui khám phá.
Đọc văn học châu Âu giúp gì khi đi du lịch, du học?
Nó giúp hiểu lối nghĩ, lịch sử, những địa danh và cả câu chuyện mà người châu Âu hay nhắc đến trong đời sống hằng ngày.
Có câu lạc bộ đọc sách văn học châu Âu không?
Nhiều trung tâm văn hoá của các nước châu Âu tại Việt Nam và thư viện thường tổ chức hoạt động đọc sách, giới thiệu tác giả; hãy theo dõi lịch hoạt động của họ.
