Mười giây đầu tiên khi gặp ai đó ở châu Âu thường khiến người Việt lúng túng nhất. Đưa tay ra hay chờ? Ghé má hay không? Gọi thầy giáo là thầy, là tên, hay là ông kèm họ? Ở Việt Nam, hệ xưng hô của chúng ta phức tạp nhưng mình đã thuộc từ nhỏ. Ở châu Âu, mỗi nước một nếp, và nhiều phép chào hỏi không nằm trong sách ngữ pháp. Bài này đi qua những điều cơ bản nhất: cử chỉ chào, xưng hô trang trọng và thân mật, chức danh, chào ở nơi công cộng và cách giới thiệu tên Việt cho người châu Âu khỏi rối.
Cái bắt tay: mặc định an toàn ở gần như mọi nơi
Khi không chắc, hãy bắt tay. Đây là cử chỉ chào phổ biến nhất trong bối cảnh công việc, trường học, lần đầu gặp mặt ở hầu hết các nước châu Âu. Vài điểm người Việt hay khác:
- Độ chặt. Người châu Âu, nhất là ở Bắc và Trung Âu, bắt tay chắc, ngắn, một hai nhịp. Cái nắm hờ, mềm có thể bị hiểu là thiếu tự tin hoặc không nhiệt tình.
- Nhìn vào mắt. Ở Việt Nam, nhìn xuống khi chào người lớn là lễ phép. Ở châu Âu, nhìn thẳng vào mắt khi bắt tay mới là tôn trọng; lảng mắt dễ bị hiểu là thiếu thành thật.
- Một tay. Không cần hai tay đỡ như khi chào người lớn ở nhà. Tay kia để tự nhiên.
- Bắt tay từng người. Trong cuộc họp nhỏ ở Đức hay Áo, người ta thường bắt tay lần lượt từng người khi đến và khi về, không vẫy chung một cái.
- Đứng dậy. Nếu đang ngồi mà có người đến chào, đứng dậy để bắt tay là lịch sự.
Sau đại dịch, một số người bớt bắt tay, nhất là với người lạ. Nếu đối phương không đưa tay, một cái gật đầu kèm lời chào là hoàn toàn ổn.
Hôn má: khác nhau theo nước, theo vùng, theo nhóm
Chào bằng cách áp nhẹ má và tạo tiếng hôn gió phổ biến ở Pháp, Bỉ, Ý, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Hà Lan, Thuỵ Sĩ vùng nói tiếng Pháp và nhiều nước Đông Nam Âu. Đó không phải hôn thật: má chạm má hoặc gần chạm, môi không chạm da.
| Nơi | Thói quen thường gặp |
|---|---|
| Pháp | La bise, số lần thay đổi theo vùng, từ một đến bốn; phổ biến nhất là hai |
| Tây Ban Nha, Ý, Bồ Đào Nha | Thường là hai lần giữa người quen, kể cả khi mới được giới thiệu qua bạn bè |
| Hà Lan, Bỉ | Thường ba lần giữa người quen thân |
| Đức, Áo, Bắc Âu, Anh | Ít hôn má; bắt tay hoặc ôm nhẹ giữa bạn bè |
Đây chỉ là xu hướng, không phải luật. Ngay trong một nước, thói quen khác nhau giữa thành phố và nông thôn, giữa các thế hệ, giữa nam với nam và nam với nữ. Hôn má gần như không xuất hiện trong cuộc gặp công việc lần đầu.
Cách xử lý đơn giản nhất: để người bản xứ chủ động. Nếu họ nghiêng người, nghiêng theo, thường bắt đầu từ má phải của mình, và đếm theo họ. Nếu bạn không thoải mái, có thể chủ động đưa tay ra trước; người châu Âu sẽ hiểu và bắt tay lại mà không phật ý.
Trang trọng hay thân mật: du, Sie, tu, vous
Nhiều ngôn ngữ châu Âu có hai cách nói “bạn”: một cách trang trọng, một cách thân mật. Trong tiếng Đức là Sie và du, tiếng Pháp là vous và tu, tiếng Ý là Lei và tu, tiếng Tây Ban Nha là usted và tú. Tiếng Anh không có sự phân biệt này trong đại từ, nhưng vẫn có ở cách xưng: Mr, Ms kèm họ hay gọi tên riêng.
Quy tắc chung:
- Với người lạ, nhân viên cửa hàng, cơ quan hành chính, người lớn tuổi, giáo sư, cấp trên: dùng dạng trang trọng.
- Giữa sinh viên, giới trẻ, trong nhóm bạn: dùng dạng thân mật gần như ngay lập tức.
- Chuyển từ trang trọng sang thân mật thường do người lớn tuổi hơn hoặc có vị trí cao hơn đề nghị. Ở Đức, đây từng là một khoảnh khắc nhỏ có nghi thức; nay nhẹ nhàng hơn nhưng vẫn nên chờ được mời.
- Mức độ khác nhau giữa các nước. Người Tây Ban Nha và người Bắc Âu dùng dạng thân mật rộng rãi hơn nhiều so với người Đức hay người Pháp. Ở Thuỵ Điển, dạng trang trọng gần như đã biến mất khỏi đời thường từ nhiều thập niên trước.
Người nước ngoài dùng nhầm thường được thông cảm. Nhưng dùng dạng thân mật với một viên chức hay một giáo sư lớn tuổi ở Đức, Áo hoặc Pháp sẽ khiến không khí chùng xuống. Khi không chắc, cứ dùng trang trọng; người kia sẽ chủ động đề nghị nếu muốn thân mật hơn.
Gọi tên, gọi họ và chức danh
Trong bối cảnh trang trọng, người châu Âu gọi nhau bằng danh xưng kèm họ: Herr Schmidt, Frau Weber, Madame Martin, Signora Rossi. Gọi tên riêng là bước thân mật hơn. Ở Anh và Bắc Âu, việc chuyển sang gọi tên riêng diễn ra rất nhanh, kể cả ở nơi làm việc; ở Đức, Áo, Pháp chậm hơn.
Chức danh học thuật có chỗ đứng đặc biệt ở các nước nói tiếng Đức. Người có bằng tiến sĩ thường được gọi là Herr Doktor hoặc Frau Doktor kèm họ trong bối cảnh trang trọng, giáo sư là Herr Professor hoặc Frau Professorin. Áo còn coi trọng chức danh hơn nữa, kể cả các danh hiệu nghề nghiệp. Ở Hà Lan hay Bắc Âu thì ngược lại: sinh viên gọi giáo sư bằng tên riêng là bình thường.
Với du học sinh, cách an toàn là trong email đầu tiên gửi giảng viên dùng chức danh kèm họ, rồi xem họ ký tên thế nào ở thư trả lời. Nếu họ ký bằng tên riêng, nhiều khả năng bạn có thể gọi tên riêng ở thư sau.
Tên Việt và người châu Âu: giới thiệu sao cho khỏi rối
Tên người Việt đặt họ trước, tên sau, ngược với thứ tự ở châu Âu. Thêm nữa, rất nhiều người Việt cùng họ Nguyễn, Trần, Lê. Kết quả thường gặp: cả lớp có năm bạn được thầy gọi là “Mr Nguyen”, hoặc giấy tờ ghi tên đệm làm tên chính.
Vài cách để mọi chuyện dễ hơn:
- Nói rõ bạn muốn được gọi là gì ngay khi giới thiệu. Ví dụ một bạn tên Nguyễn Thu Hà có thể nói: tôi là Hà, họ Nguyễn, mọi người cứ gọi tôi là Hà.
- Thống nhất thứ tự trên giấy tờ. Biểu mẫu châu Âu thường có hai ô: tên (first name, Vorname, prénom) và họ (surname, Nachname, nom). Điền đúng như trên hộ chiếu để tránh lệch giữa các giấy tờ.
- Chuẩn bị cách đọc. Người châu Âu thường đọc Nguyễn thành “Nu-guy-en”. Bạn có thể chỉ cách đọc gần đúng, nhưng đừng khó chịu nếu họ đọc chưa chuẩn.
- Tên tiếng Anh tự đặt là lựa chọn cá nhân, không bắt buộc. Nhiều người châu Âu lại thích học cách gọi tên thật của bạn hơn.
Ngược lại, khi nhớ tên người châu Âu, hãy ghi lại cả cách viết. Tên như Siobhán, Joachim hay Małgorzata đọc khác hẳn cách viết; nhớ đúng tên ai đó là một cử chỉ tôn trọng mà họ nhận ra ngay.
Chào ở nơi công cộng: cửa hàng, thang máy, phòng chờ
Nhiều người Việt bất ngờ khi thấy người châu Âu chào cả người lạ. Ở Pháp, bước vào một tiệm bánh, hiệu thuốc hay cửa hàng nhỏ mà không nói “Bonjour” với người bán bị coi là thô lỗ. Khi ra, câu “Merci, au revoir” là phần kết tự nhiên. Ở Đức, Áo, Thuỵ Sĩ, người ta chào khi vào phòng chờ bác sĩ, khi bước vào thang máy có người, khi đi ngang người lạ trên đường mòn núi.
Một số lời chào mang đậm màu vùng miền:
- Grüß Gott ở Bayern và Áo, Grüezi ở vùng nói tiếng Đức của Thuỵ Sĩ, Moin ở miền bắc nước Đức.
- Mahlzeit là câu chào quanh giờ ăn trưa ở nhiều công sở Đức và Áo.
- Ở Ý, buongiorno dùng tới khoảng đầu giờ chiều, sau đó chuyển sang buonasera, sớm hơn nhiều so với cách hiểu “buổi tối” của người Việt.
Ở Bắc Âu thì ngược lại: người ta ít chào người lạ ngoài đường, và giữ khoảng cách được coi là tôn trọng. Không ai chào bạn trên xe buýt ở Helsinki không có nghĩa là họ lạnh lùng.
Những cử chỉ đi kèm lời chào
- Nâng ly. Ở Đức và nhiều nước Trung Âu, khi chạm ly hãy nhìn vào mắt từng người. Lảng mắt khi chạm ly bị coi là thiếu lịch sự, có nơi còn đùa là mang lại xui xẻo.
- Đến nhà người khác. Mang một món quà nhỏ như hoa, sô-cô-la, chai rượu. Hoa thường tặng theo số lẻ ở một số nước Trung và Đông Âu, vì số chẵn dành cho đám tang; nếu không chắc, mua bó hoa đã gói sẵn ở cửa hàng hoa là an toàn.
- Cởi giày. Ở Bắc Âu, Ba Lan, Séc và nhiều gia đình Trung Âu, cởi giày ở cửa là nếp quen, giống người Việt. Ở Pháp, Ý, Tây Ban Nha thì thường không. Hỏi chủ nhà một câu là xong.
- Chào khi về. Rời bữa tiệc mà không chào chủ nhà và những người đã nói chuyện cùng bị coi là thiếu lịch sự. Ở một số nước, lời chào ra về có thể kéo dài khá lâu; cứ thong thả.
Khi bạn lỡ làm sai
Người châu Âu thường rộng lượng với người nước ngoài ở chuyện chào hỏi. Ghé nhầm má, bắt tay hơi lỏng, dùng nhầm du thay vì Sie — một nụ cười và câu xin lỗi ngắn là đủ. Điều khiến họ khó chịu hơn là sự thờ ơ: không chào người bán hàng, không nhìn người đang nói chuyện với mình, không nhớ tên dù đã được giới thiệu hai lần.
Vì vậy, nếu phải chọn một điều để nhớ, hãy nhớ điều này: chào trước, nhìn vào mắt, gọi đúng tên. Còn bắt tay hay hôn má mấy lần, bạn sẽ học dần từ những người xung quanh.
Câu hỏi thường gặp
Gặp người Pháp lần đầu có phải hôn má không?
Trong bối cảnh công việc hoặc lần đầu gặp người lớn tuổi, bắt tay là an toàn. Hôn má thường xuất hiện khi được giới thiệu qua bạn bè; hãy để người bản xứ chủ động.
Khi nào được chuyển từ Sie sang du trong tiếng Đức?
Thông thường người lớn tuổi hơn hoặc có vị trí cao hơn đề nghị chuyển. Giữa sinh viên với nhau, du gần như dùng ngay từ đầu.
Người châu Âu gọi tôi bằng họ Nguyễn có bất lịch sự không?
Không, họ chỉ làm theo thói quen gọi họ trong bối cảnh trang trọng. Nếu muốn được gọi bằng tên, hãy nói rõ ngay khi giới thiệu.
Có cần chào khi bước vào một cửa hàng nhỏ không?
Có, ở nhiều nước như Pháp, Bỉ, Đức, Áo, câu chào khi vào và câu cảm ơn khi ra là phép lịch sự tối thiểu, không chào bị coi là thô.
Ôm khi chào có phổ biến ở châu Âu không?
Giữa bạn bè thân thì có, nhất là ở Nam Âu và giới trẻ. Với người mới quen, nhất là ở Bắc Âu, cái bắt tay hoặc lời chào là đủ.
