Tôn trọng sự đa dạng ở châu Âu: bình đẳng giới, người khuyết tật và nhiều nền văn hoá

Xã hội châu Âu ngày nay rất đa dạng: về giới, tuổi tác, khả năng thể chất, tôn giáo, nguồn gốc dân tộc và cách sống. Nhiều nước có luật chống phân biệt đối xử trong việc làm, nhà ở, dịch vụ, và Liên minh châu Âu coi bình đẳng là một giá trị nền tảng. Trong đời sống hằng ngày, điều đó thể hiện qua những điều cụ thể: bố đẩy xe nôi đi dạo giữa tuần, sếp là phụ nữ, xe buýt có dốc cho xe lăn, đồng nghiệp nghỉ lễ của tôn giáo mình, và sự tôn trọng lựa chọn riêng của mỗi người. Hiểu những điều này giúp người Việt sống, học tập, làm việc ở châu Âu tinh tế và thoải mái hơn.

Đa dạng không phải là điều mới

Châu Âu chưa bao giờ đồng nhất. Lục địa này có hàng chục ngôn ngữ, nhiều tôn giáo, và trải qua nhiều làn sóng di cư trong lịch sử. Sau Thế chiến thứ hai, nhiều nước đón lao động từ Nam Âu, Bắc Phi, Thổ Nhĩ Kỳ, và từ các nước khác, trong đó có người Việt. Ngày nay, ở nhiều thành phố lớn, một phần đáng kể cư dân có nguồn gốc nhập cư.

Châu Âu cũng từng có những giai đoạn đen tối của phân biệt đối xử và bài xích. Chính những bài học đó thúc đẩy các nước xây dựng luật pháp và văn hoá tôn trọng sự khác biệt.

Bình đẳng giới trong gia đình

Ở nhiều nước Bắc Âu và Tây Âu, chuyện vợ chồng cùng đi làm, cùng chia việc nhà, cùng đón con là bình thường. Nhiều nước có chế độ nghỉ phép chăm con dành cho cả bố và mẹ, có nước dành riêng một phần thời gian cho bố để khuyến khích bố tham gia chăm con. Hình ảnh những ông bố đẩy xe nôi ở công viên ngày thường, mà người ta gọi đùa là “bố latte” ở Thuỵ Điển, đã trở nên quen thuộc.

Với người Việt, nơi gánh nặng việc nhà vẫn thường đặt nhiều hơn lên vai phụ nữ, đây có thể là điều đáng suy ngẫm. Nhiều gia đình Việt ở châu Âu cũng đã dần thay đổi thói quen theo hướng chia sẻ hơn.

Bình đẳng giới ở nơi làm việc

Phụ nữ giữ vị trí lãnh đạo trong doanh nghiệp, chính trị, khoa học ở châu Âu là điều ngày càng phổ biến, dù vẫn còn khoảng cách về lương và vị trí cao nhất mà các nước đang nỗ lực thu hẹp. Ở nơi làm việc, một vài điều nên lưu ý:

• Không đưa ra nhận xét về ngoại hình đồng nghiệp, kể cả khen.
• Không mặc định người phụ nữ trong phòng là thư ký hay người pha cà phê.
• Không hỏi phụ nữ về kế hoạch có con trong phỏng vấn hay công việc; ở nhiều nước điều này bị cấm trong tuyển dụng.
• Đùa cợt về giới bị coi là thiếu chuyên nghiệp và có thể bị xử lý.
• Tôn trọng cách xưng hô mà mỗi người mong muốn.

Thành phố cho mọi người

Một điều nhiều người Việt để ý khi đến châu Âu là thành phố được thiết kế để người khuyết tật có thể tự đi lại: xe buýt hạ sàn có dốc cho xe lăn, tàu điện có chỗ dành riêng, vỉa hè có gạch dẫn đường cho người khiếm thị, đèn giao thông phát tiếng, thang máy ở ga tàu, nhà vệ sinh cho người khuyết tật. Nhiều nước có quy định về khả năng tiếp cận cho công trình công cộng mới.

Những thiết kế này không chỉ giúp người khuyết tật mà còn giúp người già, cha mẹ đẩy xe nôi, người kéo vali. Ý tưởng là thành phố tốt là thành phố mà ai cũng có thể sống độc lập.

Ứng xử với người khuyết tật

• Hỏi trước khi giúp: “Bạn có cần giúp không?” rồi làm theo cách họ muốn.
• Nói chuyện trực tiếp với người khuyết tật, không qua người đi cùng.
• Không chạm vào xe lăn, gậy, chó dẫn đường khi chưa được phép.
• Không chiếm chỗ dành riêng trên xe, ở bãi đỗ xe.
• Tránh từ ngữ thương hại; nhiều người khuyết tật sống tự lập và không muốn được nhìn như nạn nhân.

Đa dạng tôn giáo và tín ngưỡng

Châu Âu có truyền thống Kitô giáo lâu đời, nhưng ngày nay có nhiều người theo Hồi giáo, Do Thái giáo, Phật giáo, Ấn Độ giáo và nhiều người không theo tôn giáo nào. Ở nhiều nước, nhà nước trung lập về tôn giáo. Trong công việc và trường học, đồng nghiệp có thể nghỉ lễ tôn giáo của mình, có chế độ ăn kiêng, cần không gian cầu nguyện. Tôn trọng những điều đó mà không hỏi dồn hay bình luận là phép lịch sự.

Người Việt cũng mang theo tín ngưỡng của mình: thờ cúng tổ tiên, đi chùa, ăn Tết. Ở nhiều thành phố có cộng đồng người Việt, có chùa, có lễ hội Tết, và người địa phương thường tò mò, trân trọng.

Nguồn gốc và câu hỏi “bạn từ đâu đến?”

Nhiều người châu Âu có bố mẹ hoặc ông bà là người nhập cư nhưng họ sinh ra, lớn lên, nói tiếng địa phương như tiếng mẹ đẻ. Hỏi “bạn từ đâu đến?” rồi khi họ trả lời tên một thành phố châu Âu lại hỏi tiếp “không, ý tôi là gốc gác thật sự” có thể khiến họ cảm thấy bị coi là người ngoài trên chính quê hương mình. Điều này cũng đúng với thế hệ người Việt thứ hai, thứ ba ở châu Âu.

Nhiều hình thức gia đình và lối sống

Ở châu Âu, bạn sẽ gặp nhiều hình thức gia đình: cặp đôi sống chung không kết hôn, cha mẹ đơn thân, gia đình có con nuôi, gia đình tái hôn, người chọn sống một mình, và các cặp đôi cùng giới ở những nước pháp luật công nhận. Dù quan điểm riêng của bạn thế nào, phép lịch sự ở châu Âu là không phán xét, không hỏi dồn, và đối xử với mọi người bằng sự tôn trọng như nhau.

Khi bạn gặp phân biệt đối xử

Phần lớn người Việt ở châu Âu được đối xử tôn trọng, nhưng phân biệt đối xử vẫn có thể xảy ra: khi thuê nhà, xin việc, hay những câu nói khiếm nhã trên phố. Nhiều nước có cơ quan bình đẳng hoặc tổ chức hỗ trợ nạn nhân phân biệt đối xử; trường đại học và công ty lớn thường có bộ phận hỗ trợ. Ghi lại sự việc, tìm hiểu quyền của mình, và tìm đến cộng đồng người Việt hoặc tổ chức hỗ trợ khi cần.

Ngôn ngữ tôn trọng

Ngôn ngữ thay đổi theo thời gian, và nhiều từ từng phổ biến nay bị coi là xúc phạm. Ở châu Âu, người ta chú ý dùng từ ngữ trung tính khi nói về giới, khuyết tật, nguồn gốc. Không cần sợ nói sai; nếu không chắc, hỏi người đó muốn được gọi thế nào, và sẵn sàng sửa khi được nhắc.

Điều đáng nhớ

Tôn trọng đa dạng ở châu Âu không phải là khẩu hiệu mà là những thói quen nhỏ hằng ngày: hỏi trước khi giúp, không phán xét lựa chọn của người khác, chia sẻ việc nhà, nhường chỗ dành riêng. Người Việt, với truyền thống lá lành đùm lá rách và lòng hiếu khách, hoàn toàn có thể hoà nhập tốt và còn góp thêm sự ấm áp cho xã hội đa dạng ấy.

Câu hỏi thường gặp