Riêng tư và khoảng cách cá nhân: những điều người châu Âu coi trọng

Người châu Âu, nói chung, coi trọng sự riêng tư nhiều hơn người Việt quen. Khi mới quen, họ hiếm khi hỏi bạn kiếm bao nhiêu tiền, bao nhiêu tuổi, đã có gia đình chưa, vì sao chưa có con. Họ giữ một khoảng cách nhất định khi đứng nói chuyện, không chạm vào người lạ, không chụp ảnh người khác khi chưa xin phép. Hiểu những điều này giúp người Việt tránh những câu hỏi tưởng là quan tâm nhưng lại làm người đối diện khó xử, và cũng hiểu vì sao người châu Âu đôi khi có vẻ “lạnh” nhưng thật ra rất tôn trọng.

Quan tâm theo kiểu Việt, nghe theo kiểu Âu

Ở Việt Nam, hỏi han về gia đình, công việc, thu nhập là cách thể hiện sự quan tâm, xây dựng gần gũi. “Lương bao nhiêu?”, “Có người yêu chưa?”, “Sao gầy thế?” là những câu rất bình thường. Nhưng với nhiều người châu Âu, đó là những vùng riêng chỉ chia sẻ với người thật thân, và nghe từ người mới quen có thể thấy như bị soi xét.

Không bên nào sai. Đó là hai cách khác nhau để thể hiện tôn trọng: người Việt tôn trọng bằng sự quan tâm, người châu Âu tôn trọng bằng việc không xâm phạm.

Những chủ đề nên tránh khi mới quen

• Thu nhập, giá nhà, tiền tiết kiệm.
• Tuổi tác, đặc biệt với phụ nữ và người lớn tuổi trong một số bối cảnh.
• Hôn nhân, con cái: “sao chưa lấy chồng”, “bao giờ có con”.
• Ngoại hình, cân nặng: “béo lên”, “gầy đi” dù có ý tốt.
• Tôn giáo, quan điểm chính trị khi chưa đủ thân.
• Sức khoẻ, bệnh tật trừ khi họ tự nhắc.

Vậy nên nói chuyện gì

Những chủ đề an toàn và dễ mở lời: thời tiết, nhất là ở Anh và Bắc Âu; công việc hay ngành học ở mức chung; du lịch, ẩm thực, thể thao, phim, sách, sở thích; thành phố bạn đang sống; văn hoá Việt Nam, vì nhiều người châu Âu rất tò mò về đất nước mình. Hỏi về ý kiến của họ thay vì về đời tư: “Bạn thấy thành phố này thế nào?” thay vì “Bạn sống một mình à?”.

Khoảng cách khi đứng nói chuyện

Mỗi nền văn hoá có một “bong bóng cá nhân” riêng. Ở Bắc Âu, Đức, Anh, người ta thường đứng cách nhau một sải tay khi nói chuyện, không chạm vào vai hay tay người mới quen. Ở Nam Âu như Ý, Tây Ban Nha, khoảng cách gần hơn và cử chỉ nhiều hơn.

Một ví dụ hay được nhắc đến: ở Phần Lan, người ta xếp hàng chờ xe buýt cách nhau khá xa, và ngồi ghế trống xa nhất trên xe nếu có thể. Đó không phải lạnh lùng mà là tôn trọng không gian của nhau. Quan sát người địa phương và giữ khoảng cách tương tự là cách an toàn.

Chào hỏi: bắt tay, hôn má hay gật đầu

• Bắt tay: phổ biến trong công việc ở hầu hết các nước; bắt chặt vừa phải, nhìn vào mắt.
• Hôn má: phổ biến giữa người quen ở Pháp, Ý, Tây Ban Nha, Bỉ; số lần khác nhau theo vùng.
• Ôm: thường chỉ với bạn bè thân.
• Gật đầu, mỉm cười: đủ trong nhiều tình huống ở Bắc Âu.

Nếu không chắc, hãy để người địa phương chủ động và làm theo. Không ai trách người nước ngoài lúng túng.

Ở nhà là không gian riêng

Nhiều người châu Âu coi nhà là không gian rất riêng. Họ thường gặp bạn bè ở quán cà phê, nhà hàng, công viên; mời về nhà là dấu hiệu thân thiết. Ghé nhà bất chợt, kể cả hàng xóm, có thể làm chủ nhà khó xử. Khi được mời, hãy đến đúng giờ, mang quà nhỏ như hoa, bánh, một chai rượu nếu phù hợp, và hỏi có cần cởi giày không.

Hàng xóm: lịch sự nhưng không thân mật

Quan hệ hàng xóm ở nhiều thành phố châu Âu thường lịch sự nhưng không thân mật như ở Việt Nam. Chào nhau ở cầu thang, nhận giúp bưu phẩm, nhắc nhau giờ đổ rác là chuyện bình thường; sang nhà ăn cơm thì hiếm. Giữ yên tĩnh, nhất là buổi tối và chủ nhật ở một số nước; tôn trọng quy định chung của toà nhà; báo trước nếu tổ chức tiệc. Đó là cách xây dựng quan hệ tốt.

Chụp ảnh và quyền hình ảnh

Ở nhiều nước châu Âu, hình ảnh của một người được coi là thuộc về người đó. Chụp ảnh người lạ cận mặt, nhất là trẻ em, mà không xin phép bị coi là bất lịch sự, và trong một số trường hợp đăng lên mạng có thể vi phạm luật. Khi muốn chụp người địa phương, hãy hỏi trước; phần lớn sẽ vui vẻ đồng ý hoặc từ chối nhẹ nhàng.

Riêng tư được bảo vệ bằng luật

Ở châu Âu, riêng tư không chỉ là phép lịch sự mà còn là quyền được luật bảo vệ. Quy định chung về bảo vệ dữ liệu của EU cho mỗi người quyền biết ai đang lưu thông tin về mình, yêu cầu sửa hoặc xoá trong một số trường hợp. Doanh nghiệp phải xin đồng ý khi dùng dữ liệu cá nhân cho nhiều mục đích. Nhiều người châu Âu rất cẩn trọng khi chia sẻ số điện thoại, địa chỉ, thông tin cá nhân, kể cả với người quen.

Khi người châu Âu có vẻ “lạnh”

Nhiều người Việt mới sang châu Âu thấy người địa phương khó gần, ít cười với người lạ, không hỏi han. Nhưng sau một thời gian, nhiều người nhận ra rằng tình bạn ở đây hình thành chậm hơn mà bền hơn. Khi một người châu Âu đã coi bạn là bạn, họ thường rất chân thành và đáng tin. Sự riêng tư ban đầu là khoảng không gian để mỗi bên tự chọn mức độ gần gũi.

Riêng tư trên mạng xã hội

Sự tôn trọng riêng tư cũng áp dụng trên mạng. Nhiều người châu Âu hỏi trước khi gắn thẻ bạn bè vào ảnh hay đăng ảnh con của người khác, và có người chọn không xuất hiện trên mạng chút nào. Kết bạn với đồng nghiệp trên mạng xã hội cá nhân ngay từ đầu có thể bị coi là quá thân; mạng nghề nghiệp thường là bước đầu tiên. Khi phân vân, hãy hỏi, và tôn trọng lời từ chối mà không phật lòng. Với người Việt quen chia sẻ ảnh tụ họp đông vui, đây là điều chỉnh nhỏ nhưng rất được đánh giá cao.

Mẹo cho người Việt

1. Hỏi về sở thích, ý kiến, thay vì về đời tư.
2. Để người kia tự chia sẻ chuyện gia đình, công việc.
3. Giữ khoảng cách vừa phải khi đứng nói chuyện.
4. Xin phép trước khi chụp ảnh người khác.
5. Hẹn trước khi đến nhà ai.
6. Kiên nhẫn: tình bạn cần thời gian.

Điều đáng nhớ

Riêng tư ở châu Âu không phải là sự xa cách mà là một hình thức tôn trọng. Hiểu điều này, người Việt có thể giữ sự ấm áp của mình trong khi điều chỉnh cách thể hiện: quan tâm bằng lắng nghe, gần gũi bằng sự kiên nhẫn. Đó là cách xây những mối quan hệ bền vững ở bất cứ đâu.

Câu hỏi thường gặp