Các nước Bắc Âu như Đan Mạch, Thuỵ Điển, Na Uy, Phần Lan và Iceland thường được nhắc tới với mùa đông dài, xã hội ổn định và mức sống cao. Nhưng để hiểu con người ở đây, cách hay nhất là đi qua vài khái niệm khó dịch mà người Bắc Âu dùng hằng ngày: hygge của người Đan Mạch, lagom của người Thuỵ Điển, sisu của người Phần Lan, Janteloven chung của vùng, và quyền tự do đi lại trong thiên nhiên. Mỗi chữ là một lát cắt của bản sắc, và mỗi chữ có điều để người Việt suy ngẫm.
Hygge: ấm cúng giữa mùa đông dài
Đan Mạch có mùa đông tối sớm, trời xám nhiều ngày liền. Người Đan Mạch đối phó với điều đó bằng hygge, một cảm giác ấm cúng và gần gũi. Hygge có thể là một buổi tối thắp nến, nấu một nồi súp, chơi trò chơi cùng bạn bè, hay chỉ ngồi đọc sách bên cửa sổ với chăn len.
Điểm cốt lõi của hygge không phải là đồ đạc đẹp hay nến thơm đắt tiền, mà là sự hiện diện trọn vẹn với nhau, không vội vã, không khoe khoang, không tranh luận căng thẳng. Người Việt có thể nhận ra hygge trong những buổi tối cả nhà quây quần ăn bánh, uống trà ngày mưa. Đó là thứ hạnh phúc giản dị mà nền văn hoá nào cũng có, chỉ khác tên gọi.
- Tắt điện thoại khi ngồi cùng người thân.
- Nấu một món đơn giản và mời bạn bè cùng ăn.
- Dùng ánh sáng ấm, dịu thay vì đèn trắng gắt vào buổi tối.
- Dành thời gian cho những việc chậm như đọc sách, đan len, chơi cờ.
Lagom: vừa đủ là đẹp
Người Thuỵ Điển có chữ lagom, nghĩa là vừa đủ, đúng mức. Không quá nhiều, không quá ít. Lagom hiện diện trong cách họ thiết kế nhà cửa tối giản mà tiện dụng, trong thói quen làm việc không quá giờ, trong cách tiêu dùng có chừng mực.
Lagom không phải là cổ vũ sự tầm thường. Nó là một lời nhắc về cân bằng: biết đủ để không kiệt sức, không lãng phí, không chạy theo hơn thua. Trong văn hoá Việt cũng có câu biết đủ là đủ, và người Việt sống ở Thuỵ Điển thường thấy lagom gần với triết lý của ông bà mình hơn họ tưởng.
Một biểu hiện quen thuộc của lagom là fika, giờ nghỉ uống cà phê với bánh ngọt giữa buổi làm việc. Ở nhiều công ty Thuỵ Điển, fika là thời gian mọi người, từ nhân viên mới đến lãnh đạo, ngồi cùng nhau trò chuyện. Đó là cách giữ sức làm việc và gắn kết đồng nghiệp một cách nhẹ nhàng.
Sisu: bền bỉ trước nghịch cảnh
Phần Lan có chữ sisu, chỉ sự gan góc, bền bỉ khi gặp khó khăn. Sisu là tiếp tục bước khi đôi chân đã mỏi, là giữ bình tĩnh và làm việc cần làm dù hoàn cảnh không thuận lợi. Người Phần Lan thường coi đây là phẩm chất làm nên dân tộc mình, hình thành qua khí hậu khắc nghiệt và những giai đoạn lịch sử nhiều thử thách.
Sisu không ồn ào. Nó không phải sự liều lĩnh mà là sức chịu đựng thầm lặng, có kỷ luật. Người Việt, với truyền thống cần cù và kiên trì vượt khó, dễ thấy sự đồng cảm với tinh thần này. Một sinh viên Việt ở Helsinki từng ví sisu với câu có công mài sắt có ngày nên kim.
Janteloven: không ai hơn ai
Janteloven, luật Jante, là một bộ quy tắc ngầm được biết đến khắp Bắc Âu, bắt nguồn từ một cuốn tiểu thuyết. Tinh thần chính là đừng nghĩ mình giỏi hơn người khác, đừng khoe khoang. Nó góp phần tạo nên những xã hội đề cao sự bình đẳng, nơi giám đốc đi xe đạp đi làm và ít ai phô trương của cải.
Janteloven cũng có mặt trái, và chính người Bắc Âu thường tranh luận về nó: đôi khi nó khiến người ta ngại thể hiện tài năng. Với người nước ngoài, điều cần nhớ là người Bắc Âu thường đánh giá cao sự khiêm tốn. Giới thiệu thành tích của mình một cách nhẹ nhàng, có dẫn chứng cụ thể, sẽ hiệu quả hơn cách nói hoa mỹ.
Quyền tự do đi lại trong thiên nhiên
Ở Thuỵ Điển, Na Uy, Phần Lan và một số nước khác, có truyền thống gọi chung là quyền của mọi người với thiên nhiên. Người dân được đi bộ, đạp xe, hái quả mọng và nấm, cắm trại ngắn ngày trên nhiều vùng đất tự nhiên, kể cả đất không thuộc sở hữu của mình.
Quyền này đi kèm trách nhiệm rõ ràng: không phá hoại, không xả rác, không làm phiền chủ đất, không đến quá gần nhà ở, tuân thủ quy định về lửa trại. Mỗi nước có quy định riêng và thay đổi theo vùng, nên du khách cần đọc hướng dẫn trên trang chính thức trước khi đi. Nhưng tinh thần chung thì rất đẹp: thiên nhiên là tài sản chung, và ai cũng có trách nhiệm giữ gìn.
- Mang rác về, kể cả vỏ trái cây.
- Kiểm tra lệnh cấm đốt lửa vào mùa khô.
- Giữ khoảng cách với nhà dân và khu chăn nuôi.
- Chỉ hái quả, nấm khi chắc chắn nhận biết được loài an toàn.
- Tôn trọng khu bảo tồn có quy định riêng.
Không có thời tiết xấu, chỉ có quần áo không phù hợp
Người Bắc Âu có câu nói phổ biến rằng không có thời tiết xấu, chỉ có quần áo không phù hợp. Trẻ em ở nhiều nơi chơi ngoài trời cả khi mưa, tuyết; người lớn vẫn đi bộ, trượt tuyết, chạy bộ trong mùa đông. Thói quen gần gũi thiên nhiên quanh năm được coi là nền tảng của sức khoẻ thể chất lẫn tinh thần.
Người Việt đến Bắc Âu học tập thường thấy mùa đông là thử thách lớn nhất. Lời khuyên của nhiều người đi trước là đầu tư một bộ quần áo ấm tốt, ra ngoài đều đặn kể cả khi trời tối sớm, tận dụng ánh sáng ban ngày, và tham gia các hoạt động ngoài trời cùng bạn bè.
Sauna và sự tĩnh lặng của người Phần Lan
Ở Phần Lan, sauna là một phần đời sống. Nhiều căn hộ, công ty, trường học có phòng sauna. Người ta tắm hơi để thư giãn, trò chuyện, có khi để suy nghĩ trong im lặng. Người Phần Lan cũng nổi tiếng là thoải mái với sự im lặng trong giao tiếp, không cảm thấy phải nói cho lấp khoảng trống.
Với người Việt quen sự rôm rả, điều này có thể khiến lúng túng lúc đầu. Nhưng hiểu rằng im lặng ở đây không có nghĩa là lạnh lùng sẽ giúp bạn thoải mái hơn, và có khi còn thấy thích sự yên tĩnh ấy.
Những bài học nhẹ nhàng cho người Việt
- Tìm niềm vui trong những điều giản dị như một bữa ăn ấm cúng.
- Biết đủ để giữ cân bằng giữa làm việc, nghỉ ngơi và gia đình.
- Bền bỉ, kỷ luật trước khó khăn mà không cần ồn ào.
- Khiêm tốn khi nói về bản thân, để kết quả tự lên tiếng.
- Ra ngoài thiên nhiên thường xuyên và giữ gìn nó cho người sau.
Bắc Âu không hoàn hảo, và chính người dân ở đó cũng thường thảo luận cởi mở về những vấn đề của xã hội mình. Nhưng những khái niệm nhỏ như hygge, lagom hay sisu cho thấy một cách sống có chủ đích, đáng để người Việt tham khảo và chọn lọc theo hoàn cảnh của mình.
Câu hỏi thường gặp
Hygge có phải chỉ là thắp nến và uống cà phê?
Không. Nến và cà phê chỉ là hình ảnh bề ngoài. Hygge là cảm giác ấm cúng, an toàn, gần gũi khi ở bên người thân trong một không gian dễ chịu, không áp lực, không khoe khoang.
Lagom khác gì với sự trung bình?
Lagom nghĩa là vừa đủ, đúng mức, không thừa không thiếu. Nó không cổ vũ sự tầm thường mà nói về sự cân bằng: làm việc vừa đủ, tiêu dùng vừa đủ, nghỉ ngơi vừa đủ.
Sisu của người Phần Lan là gì?
Là sự bền bỉ, gan góc khi đối mặt với khó khăn, kiên trì làm tiếp khi mọi thứ có vẻ quá sức. Nhiều người Phần Lan coi đây là phẩm chất tiêu biểu của dân tộc mình.
Quyền tự do đi lại trong thiên nhiên có nghĩa là được vào đất của người khác?
Ở một số nước Bắc Âu, người dân được đi bộ, hái quả mọng, cắm trại ngắn ngày trên nhiều vùng đất tự nhiên kể cả đất tư, nhưng phải tôn trọng chủ đất, không phá hoại, không đến quá gần nhà ở. Quy định cụ thể khác nhau từng nước, hãy đọc hướng dẫn chính thức.
Người Việt học được gì từ lối sống Bắc Âu?
Sự cân bằng giữa làm việc và nghỉ ngơi, niềm vui từ những điều giản dị, thói quen ra ngoài thiên nhiên dù thời tiết thế nào, và sự khiêm tốn trong cách thể hiện bản thân.
