Thuỵ Sĩ là một quốc gia nhỏ có bốn ngôn ngữ quốc gia: tiếng Đức, tiếng Pháp, tiếng Ý và tiếng Romansh. Các vùng khác nhau về ngôn ngữ, tôn giáo truyền thống, ẩm thực và cả nhịp sống. Vậy mà người Thuỵ Sĩ vẫn có một bản sắc chung rất rõ. Bí quyết, theo cách chính họ hay giải thích, nằm ở sự tôn trọng khác biệt, quyền tự quản rộng của các bang và thói quen đi tìm đồng thuận. Với người Việt, Thuỵ Sĩ là một ví dụ thú vị về cách nhiều cộng đồng có thể sống chung hài hoà.
Một bản đồ ngôn ngữ đặc biệt
Tiếng Đức được nói ở phần lớn miền bắc và miền trung, nơi có các thành phố như Zürich, Basel, Bern. Tiếng Pháp được dùng ở miền tây, quanh Genève, Lausanne. Tiếng Ý được nói ở bang Ticino phía nam và một phần bang Graubünden. Tiếng Romansh, ngôn ngữ ít người nói nhất, tồn tại ở một số thung lũng vùng núi Graubünden.
Biển báo, tiền giấy, bao bì sản phẩm thường in nhiều thứ tiếng. Trên tàu hoả, thông báo có thể đổi ngôn ngữ khi tàu đi qua ranh giới vùng. Có những thị trấn mà chỉ cần đi bộ qua một cây cầu là bạn đã sang vùng nói tiếng khác.
Mỗi vùng một sắc thái
Nhiều người Thuỵ Sĩ đùa rằng có một ranh giới vô hình giữa vùng nói tiếng Đức và vùng nói tiếng Pháp, thể hiện cả trong thói quen ăn uống, thời trang hay cách bỏ phiếu. Vùng nói tiếng Ý thì mang không khí Địa Trung Hải với quảng trường, cây cọ và nhịp sống thong thả hơn.
Sự khác biệt này không bị xoá đi mà được coi là một phần của sự phong phú. Trẻ em ở trường học thêm ít nhất một ngôn ngữ quốc gia khác, các tổ chức quốc gia cố gắng cân bằng đại diện của các vùng, và truyền thông phục vụ từng cộng đồng ngôn ngữ.
- Vùng tiếng Đức: tiếng Đức chuẩn khi viết, phương ngữ Thuỵ Sĩ khi nói.
- Vùng tiếng Pháp: gần gũi với văn hoá Pháp nhưng có bản sắc riêng.
- Vùng tiếng Ý: khí hậu ấm hơn, ảnh hưởng văn hoá Ý rõ rệt.
- Vùng Romansh: cộng đồng nhỏ, được hỗ trợ để bảo tồn ngôn ngữ.
Các bang và tinh thần tự quản
Thuỵ Sĩ là một liên bang gồm nhiều bang, mỗi bang có hiến pháp, nghị viện và chính quyền riêng, quyết định nhiều vấn đề như giáo dục, thuế ở mức bang, cảnh sát. Các xã, thị trấn cũng có quyền tự quản khá rộng.
Với người nước ngoài, điều này có hệ quả thực tế: thủ tục cư trú, lịch học, quy định thuê nhà có thể khác nhau giữa các bang. Khi chuyển đến Thuỵ Sĩ, cần tìm thông tin trên trang chính thức của chính bang và xã nơi mình sống, chứ không chỉ đọc thông tin chung của cả nước.
Đồng thuận như một thói quen
Trong đời sống chính trị và cả trong công việc, người Thuỵ Sĩ có thói quen tìm đồng thuận. Chính phủ liên bang gồm thành viên từ nhiều đảng cùng điều hành. Người dân thường xuyên được hỏi ý kiến qua các cuộc trưng cầu ý dân về nhiều chủ đề.
Trong công sở, điều này thể hiện ở việc tham khảo ý kiến nhiều bên trước khi quyết định. Quá trình có thể chậm, nhưng một khi đã quyết thì việc thực hiện thường suôn sẻ vì mọi người đều được lắng nghe. Người Việt làm việc ở Thuỵ Sĩ thường nhận xét rằng đồng nghiệp ít khi tranh cãi gay gắt, mà kiên nhẫn bàn bạc cho đến khi tìm được giải pháp chấp nhận được.
Đúng giờ và đáng tin cậy
Hệ thống giao thông công cộng Thuỵ Sĩ nổi tiếng về sự đúng giờ. Tàu, xe buýt, tàu thuỷ, cáp treo được phối hợp với nhau để chuyển tuyến thuận tiện. Sự đáng tin cậy ấy cũng là kỳ vọng trong đời sống: đến hẹn đúng giờ, giữ lời hứa, làm việc chính xác.
Đối với du khách, điều này có nghĩa là có thể lên kế hoạch khá chặt chẽ. Đối với người làm việc, đó là chuẩn mực cần đáp ứng. Một lời xin lỗi kèm báo trước khi chậm trễ luôn được đánh giá cao hơn sự im lặng.
Bản sắc dựa trên giá trị chung
Người Thuỵ Sĩ hay nói rằng đất nước họ không dựa trên một ngôn ngữ hay một sắc tộc chung, mà trên ý chí sống cùng nhau. Các giá trị như tự quản, trách nhiệm cá nhân, sự tôn trọng thiểu số và tính thực tế được coi là sợi dây gắn kết.
Những biểu tượng chung cũng góp phần: dãy núi Alps, ngày quốc khánh với lửa trại trên núi, các truyền thống như đua bò ở vùng núi hay âm nhạc kèn alphorn. Mỗi vùng giữ bản sắc riêng nhưng đều cùng chia sẻ những hình ảnh này.
Tiếng Đức Thuỵ Sĩ: bất ngờ cho người học
Nhiều sinh viên Việt đã học tiếng Đức ở nhà, đến Zürich mới phát hiện mình nghe người bản xứ nói chuyện không hiểu mấy. Lý do là đời sống hằng ngày dùng các phương ngữ tiếng Đức Thuỵ Sĩ, khác khá xa tiếng Đức chuẩn về phát âm, từ vựng và cả ngữ pháp. Tuy vậy, báo chí, văn bản hành chính, bài giảng đại học thường vẫn dùng tiếng Đức chuẩn, và người Thuỵ Sĩ sẵn lòng chuyển sang tiếng Đức chuẩn khi thấy bạn là người nước ngoài.
Lời khuyên của người đi trước là đừng nản. Hãy tiếp tục củng cố tiếng Đức chuẩn, đồng thời tập nghe phương ngữ qua đài địa phương, và học vài câu chào kiểu Thuỵ Sĩ như grüezi. Chỉ một lời chào đúng vùng thôi cũng đủ làm người đối diện mỉm cười.
Ẩm thực đi qua ranh giới ngôn ngữ
Bữa ăn cũng kể chuyện bản sắc. Vùng tiếng Pháp nổi tiếng với fondue và raclette, những món phô mai tan chảy ăn chung trong mùa lạnh. Vùng tiếng Đức có rösti, món khoai tây bào áp chảo. Vùng tiếng Ý có polenta, risotto và các quán grotto mát lạnh trong núi đá. Ngày nay các món này phổ biến khắp nước, nhưng người địa phương vẫn tự hào về món quê mình.
Người Việt cần chuẩn bị gì khi đến Thuỵ Sĩ
- Xác định vùng ngôn ngữ nơi mình sẽ học hoặc làm việc, rồi bắt đầu học ngôn ngữ đó sớm.
- Đọc thông tin của bang và xã nơi cư trú về đăng ký, bảo hiểm, thuê nhà.
- Chuẩn bị tài chính kỹ vì chi phí sinh hoạt ở Thuỵ Sĩ thường cao.
- Làm quen với việc đúng giờ, hẹn trước và đọc kỹ quy định chung cư.
- Kiểm tra yêu cầu visa, giấy phép cư trú trên trang chính thức của cơ quan Thuỵ Sĩ, vì quy định có thể thay đổi.
Bài học về sống chung trong khác biệt
Việt Nam cũng là một đất nước đa dạng với nhiều dân tộc, nhiều vùng miền có giọng nói, ẩm thực và phong tục riêng. Câu chuyện của Thuỵ Sĩ gợi một suy nghĩ đẹp: sự khác biệt không nhất thiết là rào cản, mà có thể trở thành nguồn phong phú nếu mỗi cộng đồng được tôn trọng và lắng nghe.
Khi ngồi trên một chuyến tàu đi qua những vùng ngôn ngữ khác nhau của Thuỵ Sĩ, nghe tiếng loa đổi từ tiếng Đức sang tiếng Pháp rồi tiếng Ý, bạn sẽ cảm nhận rõ một quốc gia có thể thống nhất mà không cần đồng nhất.
Câu hỏi thường gặp
Thuỵ Sĩ có những ngôn ngữ quốc gia nào?
Có bốn: tiếng Đức, tiếng Pháp, tiếng Ý và tiếng Romansh. Tiếng Đức được nói ở phần lớn đất nước, tiếng Pháp ở phía tây, tiếng Ý ở phía nam và Romansh ở một số vùng núi phía đông nam.
Người Thuỵ Sĩ có nói được cả bốn thứ tiếng không?
Thường thì không. Đa số nói thành thạo ngôn ngữ vùng mình, học thêm một ngôn ngữ quốc gia khác ở trường, và nhiều người nói tiếng Anh. Rất ít người dùng thành thạo cả bốn.
Tiếng Đức ở Thuỵ Sĩ có giống tiếng Đức ở Đức không?
Văn bản viết dùng tiếng Đức chuẩn, nhưng trong đời sống hằng ngày người dân nói các phương ngữ tiếng Đức Thuỵ Sĩ, khá khác với tiếng Đức chuẩn. Người học tiếng Đức có thể mất thời gian để nghe quen.
Du học Thuỵ Sĩ nên học tiếng gì?
Tuỳ trường và vùng. Nhiều chương trình sau đại học dạy bằng tiếng Anh, nhưng học ngôn ngữ của vùng sẽ giúp ích rất nhiều cho đời sống và cơ hội việc làm. Hãy kiểm tra yêu cầu ngôn ngữ trên trang chính thức của trường.
Điều gì giúp Thuỵ Sĩ giữ được sự đoàn kết?
Theo cách người Thuỵ Sĩ hay giải thích, đó là sự tôn trọng quyền tự quản của các bang, thói quen tìm đồng thuận thay vì áp đặt, và một bản sắc dựa trên giá trị chung hơn là ngôn ngữ hay sắc tộc.
