Đào tạo nghề kép ở Đức, Áo, Thuỵ Sĩ: vừa học vừa làm có lương

Đào tạo nghề kép là mô hình trong đó người học ký hợp đồng với một doanh nghiệp, dành phần lớn thời gian làm việc thật tại doanh nghiệp đó, và phần còn lại học lý thuyết ở trường nghề. Người học nhận phụ cấp đào tạo hằng tháng và tốt nghiệp bằng một kỳ thi do các tổ chức nghề nghiệp đứng ra tổ chức. Mô hình này phổ biến nhất ở Đức, Áo và Thuỵ Sĩ, nơi một tỷ lệ lớn thanh niên chọn học nghề thay vì vào thẳng đại học.

Với người Việt, mô hình này hay được nhắc tới dưới cái tên “du học nghề Đức”. Để hiểu nó cho đúng, cần thấy rằng đây không phải đường tắt để sang châu Âu, mà là một hệ thống đào tạo nghiêm túc, được xã hội trọng vọng, đòi hỏi người học chăm chỉ và giỏi ngôn ngữ.

Vì sao gọi là “kép”

Chữ “kép” chỉ hai nơi học song song. Ở doanh nghiệp, người học làm việc dưới sự hướng dẫn của người thợ có chứng chỉ đào tạo, học quy trình thật, máy móc thật, khách hàng thật. Ở trường nghề, người học học kiến thức lý thuyết của nghề và một phần kiến thức chung như ngôn ngữ, toán ứng dụng, kinh tế.

Hai nơi này có kế hoạch đào tạo gắn với nhau theo khung quy định của từng nghề. Khung này do nhà nước, các hiệp hội nghề nghiệp và đại diện người lao động cùng xây dựng. Nhờ vậy, một người thợ điện tốt nghiệp ở thành phố này có trình độ tương đương người thợ điện ở thành phố khác, và doanh nghiệp tin vào chứng chỉ.

Vì sao xã hội coi trọng học nghề

Ở nhiều nơi tại châu Á, học nghề thường bị xem là lựa chọn thứ hai sau đại học. Ở Đức, Áo, Thuỵ Sĩ, quan niệm khác hẳn. Người thợ cả có tay nghề cao được tôn trọng, có thu nhập ổn định, có thể mở cơ sở riêng và đào tạo lớp sau. Nhiều doanh nghiệp lớn có lãnh đạo từng bắt đầu từ học nghề.

Lý do sâu xa nằm ở chỗ nền công nghiệp của các nước này dựa nhiều vào chất lượng và độ chính xác. Máy móc, thiết bị y tế, ô tô, đồng hồ, thực phẩm chất lượng cao đều cần những người thợ hiểu sâu nghề. Học nghề kép là cách xã hội tái tạo lực lượng đó qua từng thế hệ.

Một năm học nghề kép trông như thế nào

• Ba đến bốn ngày mỗi tuần ở doanh nghiệp, hoặc theo từng khối nhiều tuần liền, tuỳ nghề và nơi đào tạo.
• Một đến hai ngày ở trường nghề, học lý thuyết chuyên môn và môn chung.
• Sổ theo dõi đào tạo ghi lại những việc đã làm, được người hướng dẫn ký xác nhận.
• Kỳ thi giữa khoá và cuối khoá, gồm phần lý thuyết và phần thực hành.
• Kỳ nghỉ phép theo hợp đồng, như một người lao động.

Người học không chỉ đứng nhìn. Từ năm đầu, họ đã tham gia vào công việc thật với mức độ trách nhiệm tăng dần. Điều này vừa là cơ hội học nhanh, vừa là áp lực, vì sai sót trong công việc thật có hậu quả thật.

Những nghề phổ biến

Học nghề kép có ở hàng trăm nghề, từ cơ khí, điện, cơ điện tử, xây dựng, ô tô đến điều dưỡng, chăm sóc người cao tuổi, nhà hàng khách sạn, bán lẻ, văn phòng, công nghệ thông tin. Một số ngành đang thiếu người, như chăm sóc sức khoẻ và một số nghề kỹ thuật, thường được nhắc nhiều trong các chương trình tuyển người nước ngoài.

Tuy nhiên, “ngành thiếu người” không có nghĩa là dễ. Điều dưỡng và chăm sóc người cao tuổi đòi hỏi sức khoẻ, tính kiên nhẫn và ngôn ngữ đủ tốt để giao tiếp an toàn với người bệnh. Người chọn ngành chỉ vì dễ có visa thường gặp khó ở năm đầu.

Người Việt muốn học nghề kép cần chuẩn bị gì

1. Ngôn ngữ trước tiên. Phần lớn chương trình học bằng tiếng Đức. Học đủ để hiểu bài, đọc tài liệu an toàn lao động và giao tiếp với đồng nghiệp là điều kiện sống còn.
2. Tìm hiểu nghề thật kỹ. Đọc mô tả công việc, xem video về một ngày làm việc, hỏi người đang làm. Chọn nghề hợp sức khoẻ và tính cách.
3. Hiểu quy định visa và công nhận. Điều kiện nhập cảnh để học nghề do cơ quan nhập cư từng nước quy định và có thể thay đổi; hãy đọc trang chính thức.
4. Cảnh giác với đơn vị trung gian hứa hẹn quá mức. Hỏi rõ chi phí, hợp đồng đào tạo với doanh nghiệp nào, ai chịu trách nhiệm nếu doanh nghiệp huỷ hợp đồng.
5. Chuẩn bị tinh thần cho năm đầu. Thời tiết, nhịp sống, cách làm việc thẳng thắn có thể gây sốc; có người thân hoặc cộng đồng hỗ trợ là lợi thế.

Tiền bạc và đời sống trong thời gian học nghề

Phụ cấp đào tạo được thiết kế để nuôi một người học trẻ, không phải để thay một mức lương đầy đủ. Tiền nhà, bảo hiểm y tế, đi lại và ăn uống đều phải gói gọn trong khoản đó, nên ở những thành phố đắt đỏ, nhiều người học nghề ở ghép, mua vé giao thông theo tháng và tự nấu ăn. Đọc hiểu phiếu lương, các khoản thuế và bảo hiểm xã hội bị khấu trừ cũng là một phần của việc học; doanh nghiệp và trường thường có người hướng dẫn chuyện này.

Đời sống hằng ngày còn có những điều chỉnh văn hoá: đúng giờ là mặc định, quy tắc an toàn lao động được áp dụng nghiêm, và lời góp ý thường rất thẳng. Người học nào chịu hỏi sớm, giữ sổ theo dõi đào tạo gọn gàng và chủ động xin việc để làm thường hoà nhập nhanh hơn. Ngược lại, im lặng vì ngại hỏi là thói quen dễ khiến người mới bị đánh giá là thiếu chủ động, dù thật ra chỉ là khác biệt văn hoá.

Những hiểu lầm phổ biến về du học nghề

• “Sang là có việc ngay”: phải có hợp đồng đào tạo với doanh nghiệp, và doanh nghiệp tự chọn người.
• “Không cần giỏi tiếng”: ngôn ngữ yếu là lý do hàng đầu khiến người học bỏ dở.
• “Học nghề là đi lao động”: đây là đào tạo có thi cử, có quyền và nghĩa vụ của người học.
• “Ngành nào thiếu người thì dễ”: ngành thiếu người thường là ngành vất vả, cần thể lực và trách nhiệm cao.

Sau khi tốt nghiệp

Người tốt nghiệp nghề kép có chứng chỉ được thị trường lao động công nhận rộng rãi. Nhiều người được chính doanh nghiệp đào tạo giữ lại làm việc. Một số học tiếp lên trình độ thợ cả hoặc kỹ thuật viên bậc cao, một số chuyển sang học đại học ứng dụng. Các con đường này đều có điều kiện riêng, nên cần đọc quy định cụ thể của từng nước.

Bài học cho Việt Nam

Điều đáng học không chỉ là cấu trúc hai nơi đào tạo, mà là sự tham gia của doanh nghiệp. Doanh nghiệp ở các nước này coi đào tạo người học nghề là trách nhiệm và là đầu tư cho chính mình, không phải gánh nặng. Hiệp hội nghề nghiệp đứng ra tổ chức thi để giữ chuẩn. Và xã hội nhìn người thợ giỏi bằng con mắt tôn trọng.

Với một người trẻ Việt Nam đang phân vân giữa đại học và học nghề, câu chuyện của Đức, Áo, Thuỵ Sĩ gợi ý một điều: tay nghề giỏi là một con đường đầy đủ phẩm giá, không phải lựa chọn của người “không vào được đại học”.

Câu hỏi thường gặp