Kinh tế tuần hoàn ở châu Âu: sửa chữa, tái sử dụng, đặt cọc vỏ chai và sống ít rác

Châu Âu đang nỗ lực chuyển từ lối sống mua, dùng, vứt sang kinh tế tuần hoàn, nơi đồ vật được thiết kế bền hơn, được sửa chữa, dùng lại, và cuối cùng tái chế để nguyên liệu quay về vòng sản xuất. Điều này hiện diện trong đời sống hằng ngày: máy nhận vỏ chai ở siêu thị, quán cà phê sửa chữa ở khu phố, chợ đồ cũ cuối tuần, quy định khuyến khích sửa chữa. Với người Việt, vốn có truyền thống tiết kiệm, sửa chữa, tận dụng, nhiều thói quen này vừa quen vừa đáng học để áp dụng ngay.

Từ tuyến tính đến tuần hoàn

Mô hình kinh tế tuyến tính đi theo một đường thẳng: khai thác tài nguyên, sản xuất, tiêu dùng rồi vứt bỏ. Mô hình này tạo ra lượng rác khổng lồ và gây áp lực lên tài nguyên thiên nhiên. Kinh tế tuần hoàn tìm cách khép kín vòng tròn: giữ sản phẩm và vật liệu được sử dụng lâu nhất có thể.

EU đã đặt kinh tế tuần hoàn vào trung tâm chiến lược môi trường, với các kế hoạch hành động về thiết kế sản phẩm bền vững, giảm bao bì, tăng tái chế, và trao thêm quyền cho người tiêu dùng. Các nước thành viên triển khai theo cách riêng, nhưng hướng đi chung khá rõ.

• Thiết kế sản phẩm bền, dễ tháo lắp, dễ sửa.
• Kéo dài vòng đời qua sửa chữa, bảo dưỡng.
• Dùng lại, chia sẻ, cho thuê, bán lại đồ cũ.
• Tái chế vật liệu khi sản phẩm hết dùng được.
• Giảm rác thải ngay từ khâu mua sắm.

Quán cà phê sửa chữa: sửa đồ, gặp người

Một trong những sáng kiến dễ thương nhất ở châu Âu là quán cà phê sửa chữa. Đây không phải quán cà phê thật sự, mà là buổi gặp gỡ cộng đồng định kỳ, thường tổ chức ở thư viện, nhà văn hoá, trường học. Mọi người mang đồ hỏng đến: máy pha cà phê, đèn bàn, máy sấy tóc, xe đạp, quần áo rách. Tình nguyện viên có tay nghề ngồi cùng, hướng dẫn họ tự sửa.

Ý tưởng bắt đầu ở Hà Lan và lan rộng ra nhiều nước. Ngoài việc giảm rác, những buổi gặp gỡ này kết nối người già có tay nghề với người trẻ muốn học, và giúp mọi người tự tin hơn với đồ vật quanh mình. Sinh viên quốc tế cũng có thể tham gia, vừa sửa đồ vừa luyện ngôn ngữ.

Quyền được sửa chữa

Nhiều người từng gặp cảnh chiếc điện thoại hay máy giặt hỏng một linh kiện nhỏ, nhưng sửa thì đắt hoặc không có linh kiện, cuối cùng phải mua mới. Để thay đổi điều này, EU đã và đang ban hành các quy định theo hướng quyền được sửa chữa: yêu cầu nhà sản xuất cung cấp linh kiện thay thế trong một thời gian, cung cấp thông tin sửa chữa, và thiết kế một số nhóm sản phẩm để sửa được.

Mục tiêu là sửa chữa trở thành lựa chọn dễ dàng và hợp lý hơn so với mua mới. Một số nước còn có chương trình hỗ trợ chi phí sửa chữa cho người dân. Chi tiết quy định khác nhau theo nhóm sản phẩm và nước, nên hãy tìm hiểu khi cần.

Đặt cọc vỏ chai: tái chế thành thói quen

Ở nhiều nước châu Âu, khi mua nước uống đóng chai nhựa, lon hay chai thuỷ tinh thuộc diện, bạn trả thêm một khoản cọc nhỏ. Mang vỏ trả lại máy nhận tự động ở siêu thị, bạn nhận phiếu hoàn tiền để trừ vào lần mua sau. Hệ thống này giúp tỷ lệ thu hồi vỏ chai rất cao, và đường phố sạch hơn.

Với sinh viên, gom vỏ chai mang trả là cách nhỏ để tiết kiệm. Bạn cũng sẽ thấy có người nhặt vỏ chai bỏ quên để đổi lấy tiền cọc. Ở một số thành phố, người ta đặt vỏ chai cạnh thùng rác thay vì bỏ vào, để người cần có thể lấy dễ dàng.

• Tìm biểu tượng đặt cọc trên nhãn chai, lon.
• Giữ vỏ nguyên vẹn, không bóp méo để máy đọc được mã vạch.
• Trả vỏ ở máy nhận trong siêu thị hoặc cửa hàng.
• Dùng phiếu hoàn tiền khi thanh toán.

Đồ cũ: từ tiết kiệm đến phong cách

Ở châu Âu, mua đồ cũ không chỉ dành cho người cần tiết kiệm, mà còn là lựa chọn của nhiều người trẻ quan tâm môi trường và phong cách riêng. Cửa hàng từ thiện, cửa hàng đồ cổ, chợ trời, ứng dụng mua bán đồ cũ, nhóm cho tặng đồ trong khu phố đều rất phổ biến.

Đầu năm học và cuối năm học là mùa sinh viên trao đổi đồ đạc: người về nước bán lại hoặc tặng nồi chảo, chăn gối, bàn ghế; người mới đến có thể trang bị cả phòng với chi phí thấp. Nhiều ký túc xá có góc cho tặng đồ chung.

Phân loại rác: mỗi nơi một kiểu

Cách phân loại rác khác nhau giữa các nước, thậm chí giữa các thành phố. Thường có thùng riêng cho giấy, bao bì nhựa và kim loại, thuỷ tinh theo màu, rác hữu cơ, và rác còn lại. Pin, đồ điện tử, hoá chất phải mang đến điểm thu gom riêng.

Hãy tìm hướng dẫn của thành phố nơi bạn sống, thường có trên trang của chính quyền địa phương hoặc dán ở khu để rác của toà nhà. Phân loại đúng giúp tái chế hiệu quả và tránh bị nhắc nhở, có nơi còn bị phạt.

Thói quen ít rác cho du học sinh

1. Mang túi vải, bình nước, hộp đựng khi ra ngoài.
2. Mua đồ cũ cho đồ gia dụng, quần áo mùa đông.
3. Sửa trước khi bỏ, hỏi quán cà phê sửa chữa gần nhà.
4. Trả vỏ chai lấy cọc.
5. Nấu vừa đủ, dùng đồ thừa sáng tạo để giảm lãng phí thực phẩm.
6. Trước khi về nước, tặng hoặc bán lại đồ cho sinh viên khoá sau.

Truyền thống Việt gặp xu hướng châu Âu

Ông bà ta có câu ăn chắc mặc bền, có nếp sống tiết kiệm, quần áo mặc lại, đồ hỏng mang đi sửa, chai lọ rửa sạch dùng lại. Những người thợ sửa đồ đầu ngõ, cửa hàng đồng nát mua ve chai là một phần quen thuộc của đời sống Việt. Ở góc nhìn hôm nay, đó chính là kinh tế tuần hoàn.

Điều châu Âu đang làm là hệ thống hoá những thói quen ấy bằng chính sách, hạ tầng và thiết kế sản phẩm. Người Việt sống ở châu Âu vì thế có lợi thế: chỉ cần kết hợp nếp tiết kiệm quen thuộc với hệ thống ở nơi mới, bạn đã là một công dân xanh.

Một vòng tròn khép kín

Kinh tế tuần hoàn không chỉ là chuyện của chính phủ hay doanh nghiệp. Nó bắt đầu từ những lựa chọn nhỏ hằng ngày: sửa một chiếc đèn, mua một chiếc áo cũ, trả lại một vỏ chai. Khi nhiều người cùng làm, những lựa chọn nhỏ ấy tạo nên thay đổi lớn cho môi trường.

Câu hỏi thường gặp