Nhiều thành phố châu Âu đang tổ chức lại không gian đô thị để người đi bộ, xe đạp, giao thông công cộng và cây xanh được ưu tiên hơn ô tô cá nhân. Copenhagen nổi tiếng với làn xe đạp, Barcelona thử nghiệm siêu khối, Paris theo đuổi ý tưởng thành phố mười lăm phút, nhiều trung tâm phố cổ thành phố đi bộ, và mái nhà trồng cây xuất hiện ngày càng nhiều. Đi dạo những thành phố này, người Việt sẽ thấy nhiều ý tưởng gợi suy nghĩ cho đô thị quê nhà, nơi vỉa hè, cây xanh và không khí sạch đang là mối quan tâm lớn.
Từ thành phố ô tô đến thành phố con người
Trong nửa sau thế kỷ hai mươi, nhiều thành phố châu Âu từng mở rộng đường sá cho ô tô, có nơi biến quảng trường thành bãi đỗ xe. Từ cuối thế kỷ, nhiều nơi bắt đầu đổi hướng: trả lại phố cho người đi bộ, đầu tư giao thông công cộng, xây dựng làn xe đạp, mở rộng công viên.
Sự thay đổi không diễn ra một sớm một chiều, và thường đi kèm tranh luận trong cộng đồng. Nhưng kết quả ở nhiều nơi là những trung tâm thành phố yên tĩnh hơn, không khí trong lành hơn, và người dân dành nhiều thời gian ngoài phố hơn.
Copenhagen và Amsterdam: thành phố của xe đạp
Copenhagen và Amsterdam thường được nhắc đến như hình mẫu thành phố xe đạp. Mạng lưới làn xe đạp tách biệt, đèn tín hiệu riêng, cầu dành cho xe đạp, bãi đỗ lớn ở nhà ga khiến đạp xe trở thành cách đi lại nhanh, an toàn và tiện lợi nhất cho nhiều người.
Điều đáng chú ý là xe đạp ở đây không phải lựa chọn của riêng người yêu thể thao. Người đi làm mặc vest, phụ huynh chở con, người lớn tuổi đều đạp xe. Bí quyết là hạ tầng khiến xe đạp trở thành lựa chọn tự nhiên, chứ không phải lời kêu gọi đạo đức.
Siêu khối Barcelona: trả phố cho cư dân
Barcelona có lưới đường ô vuông đặc trưng. Thành phố thử nghiệm mô hình siêu khối: gom một nhóm dãy nhà thành một khối, hạn chế xe chạy xuyên qua bên trong, biến các giao lộ bên trong thành quảng trường nhỏ với cây xanh, ghế ngồi, sân chơi cho trẻ em. Xe cộ chủ yếu đi ở các trục bao quanh.
Ý tưởng này gây tranh luận lúc đầu, như mọi thay đổi lớn. Nhưng nó cho thấy một cách nghĩ mới: đường phố không chỉ để xe đi qua, mà là không gian sống của cư dân. Nhiều thành phố khác đang theo dõi và thử nghiệm phiên bản của riêng mình.
Thành phố mười lăm phút
Ý tưởng thành phố mười lăm phút, được Paris và nhiều thành phố khác quan tâm, đặt mục tiêu để người dân có thể đến được phần lớn nhu cầu hằng ngày trong khoảng mười lăm phút đi bộ hoặc đạp xe: trường học, chợ, trạm y tế, công viên, thư viện, nơi làm việc.
Điều này đòi hỏi quy hoạch đa chức năng, nơi nhà ở, cửa hàng, dịch vụ, văn phòng đan xen nhau thay vì tách thành khu riêng biệt. Khi mọi thứ ở gần, người dân ít phụ thuộc ô tô, khu phố sôi động hơn, và hàng xóm có nhiều dịp gặp nhau.
- Trường học và sân chơi gần nhà.
- Chợ, cửa hàng thực phẩm trong tầm đi bộ.
- Trạm y tế, nhà thuốc trong khu phố.
- Công viên, không gian xanh đủ gần để đi dạo hằng ngày.
- Giao thông công cộng kết nối với phần còn lại của thành phố.
Mái xanh, tường xanh và cây trong phố
Nhiều thành phố châu Âu khuyến khích mái nhà trồng cây, tường phủ dây leo, và trồng thêm cây dọc phố. Mái xanh giúp giữ nước mưa, làm mát toà nhà vào mùa hè, tạo chỗ sống cho côn trùng và chim. Cây xanh dọc phố giảm nhiệt độ trong những đợt nắng nóng ngày càng thường xuyên.
Một số thành phố còn mở lại những con suối từng bị cống hoá, biến thành dải xanh chạy qua đô thị. Những công trình này cho thấy thiên nhiên có thể trở lại thành phố nếu được dành chỗ.
Giải Thủ đô Xanh châu Âu
EU có giải thưởng Thủ đô Xanh châu Âu, trao hằng năm cho một thành phố có thành tích tốt về môi trường, từ chất lượng không khí, quản lý nước, rác thải đến giao thông và không gian xanh. Ngoài ra còn có giải dành cho thành phố nhỏ hơn.
Giải thưởng không nhằm tuyên bố thành phố nào hoàn hảo, mà để khuyến khích nỗ lực và chia sẻ kinh nghiệm. Các thành phố đoạt giải thường tổ chức sự kiện, mở dự án cho cộng đồng tham gia. Nếu đến những nơi này, bạn có thể tìm hiểu các tuyến tham quan chủ đề xanh.
Trải nghiệm thành phố xanh khi du học
- Thuê xe đạp công cộng và đi theo làn xe đạp.
- Dạo phố đi bộ trung tâm vào buổi tối để cảm nhận không khí.
- Ghé công viên, vườn cộng đồng, bờ sông được cải tạo.
- Dùng vé tháng giao thông công cộng thay vì đi taxi.
- Tham gia hoạt động trồng cây, dọn rác của thành phố.
Người dân cùng tham gia
Các dự án thành phố xanh thành công ở châu Âu hiếm khi chỉ do nhà quy hoạch quyết định. Cư dân được hỏi ý kiến qua các buổi họp, dự án thí điểm, có khi thử nghiệm tạm thời như đóng một con phố trong mùa hè để xem cảm giác thế nào, rồi điều chỉnh theo phản hồi. Quá trình có thể chậm và nhiều tranh luận, nhưng giúp dự án hợp với nhu cầu thật và tạo cảm giác đây là việc chung của cả khu phố. Du khách đôi khi bắt gặp những thử nghiệm ấy, với mặt đường được sơn màu, ghế tạm và chậu cây đánh dấu khu vực thí điểm.
Gợi ý cho đô thị Việt Nam
Mỗi thành phố có khí hậu, mật độ, văn hoá và lịch sử riêng, nên không thể sao chép nguyên mẫu. Đô thị Việt Nam có những đặc điểm độc đáo: đời sống vỉa hè sôi động, xe máy phổ biến, khí hậu nóng ẩm, mật độ dân cư cao. Nhưng một số tinh thần từ châu Âu có thể tham khảo.
Đó là coi vỉa hè là không gian của người đi bộ, mở rộng và bảo vệ cây xanh, đầu tư giao thông công cộng kết nối tốt, thiết kế làn xe đạp an toàn, và quy hoạch để trường học, chợ, y tế ở gần nơi ở. Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh đã có phố đi bộ cuối tuần, tuyến đường sắt đô thị, cho thấy những bước đi theo hướng này.
Thành phố là nơi để sống
Điều đọng lại sau những chuyến đi qua các thành phố xanh châu Âu có lẽ là một câu hỏi giản dị: thành phố được xây cho ai? Khi trẻ em có thể chơi an toàn trên phố, người già có ghế ngồi dưới bóng cây, người đi làm đạp xe thong thả dọc bờ sông, đó là lúc thành phố thật sự là nơi để sống.
Câu hỏi thường gặp
Siêu khối ở Barcelona là gì?
Là cách tổ chức một nhóm dãy nhà, trong đó giao thông xuyên qua bị hạn chế, đường bên trong ưu tiên người đi bộ, cây xanh, không gian vui chơi, còn xe cộ chủ yếu đi ở các trục bao quanh.
Thành phố mười lăm phút nghĩa là gì?
Là ý tưởng quy hoạch để người dân có thể đến được phần lớn nhu cầu hằng ngày như trường học, chợ, y tế, công viên, nơi làm việc trong khoảng mười lăm phút đi bộ hoặc đạp xe.
Giải Thủ đô Xanh châu Âu là gì?
Là giải thưởng do EU trao hằng năm cho một thành phố có thành tích tốt về môi trường, nhằm khuyến khích và chia sẻ kinh nghiệm giữa các thành phố.
Phố cấm ô tô có làm kinh doanh khó khăn không?
Ban đầu thường có lo ngại, nhưng ở nhiều nơi, khi phố trở nên dễ chịu cho người đi bộ, lượng khách ghé cửa hàng, quán ăn có thể tăng. Kết quả phụ thuộc vào thiết kế và cách thực hiện từng nơi.
Đô thị Việt Nam có thể học gì?
Ưu tiên vỉa hè cho người đi bộ, mở rộng không gian xanh, phát triển giao thông công cộng và làn xe đạp an toàn, và quy hoạch để dịch vụ thiết yếu ở gần nơi ở.
