Giáo dục những năm đầu đời ở các nước Bắc Âu như Phần Lan, Thuỵ Điển, Đan Mạch, Na Uy đặt trọng tâm vào chơi, vận động ngoài trời, tự lập và học cách sống cùng người khác. Ở bậc tiểu học, trẻ có rất ít bài kiểm tra chấm điểm; giáo viên đánh giá bằng quan sát và trao đổi với phụ huynh. Nền tảng của cách làm này là niềm tin rằng trẻ học tốt nhất khi cảm thấy an toàn, được tò mò và được tôn trọng.
Với phụ huynh Việt, nghe tới “không điểm số” có khi thấy lo: không thi thì học kiểu gì? Bài viết này đi qua những gì thật sự diễn ra trong một trường Bắc Âu, những gì không nên hiểu lầm, và những điều gia đình Việt có thể học mà không cần thay đổi cả hệ thống.
Chơi là việc học nghiêm túc
Trong lớp mẫu giáo Bắc Âu, phần lớn thời gian trẻ chơi: xếp hình, đóng vai, vẽ, xây lâu đài cát, leo trèo, chơi với nước và đất. Người ngoài nhìn có thể nghĩ trẻ chẳng học gì. Thật ra, chơi là cách trẻ học ngôn ngữ, học đếm, học thương lượng với bạn, học chờ lượt, học tự giải quyết vấn đề.
Giáo viên không đứng ngoài. Họ quan sát, đặt câu hỏi gợi mở, chuẩn bị môi trường có đồ chơi và vật liệu phù hợp với độ tuổi, ghi lại những gì trẻ làm được. Bài học về chữ và số đến nhẹ nhàng, thường lồng vào trò chơi, và chương trình đọc viết chính thức bắt đầu muộn hơn nhiều nước khác.
Ra ngoài trời mỗi ngày, gần như trong mọi thời tiết
Một hình ảnh quen thuộc ở Bắc Âu là những nhóm trẻ mặc áo mưa sặc sỡ, đi ủng, chơi trong rừng hay công viên dù trời se lạnh. Có những trường mẫu giáo trong rừng, nơi trẻ dành gần như cả ngày ngoài trời. Câu nói quen thuộc của người Bắc Âu là không có thời tiết xấu, chỉ có quần áo chưa phù hợp.
Lý do không phải để rèn trẻ cho cứng cỏi theo kiểu khắc nghiệt. Vận động ngoài trời giúp trẻ khoẻ, ngủ ngon, tập trung tốt hơn khi vào lớp, và học được cách đánh giá rủi ro: cành cây này có leo được không, tảng đá kia có trơn không. Đương nhiên, trường có quy định rõ về an toàn và về thời tiết khắc nghiệt.
Tự lập từ những việc nhỏ
- Tự mặc áo khoác, đi giày, cất đồ vào ngăn tủ của mình.
- Tự lấy thức ăn, tự dọn đĩa sau bữa trưa.
- Tự chọn hoạt động trong giờ chơi tự do.
- Tự giải quyết xung đột nhỏ với bạn trước khi nhờ người lớn.
- Tham gia giữ gìn lớp học như tưới cây, xếp đồ chơi.
Người lớn kiên nhẫn chờ trẻ tự làm, dù chậm hơn nhiều so với làm hộ. Mục tiêu là trẻ thấy mình có năng lực, và cảm giác đó theo trẻ vào những năm học sau.
Tiểu học ít điểm số, nhiều trao đổi
Khi lên tiểu học, trẻ vẫn ít bị chấm điểm theo kiểu xếp hạng. Ở Phần Lan, chẳng hạn, các bài kiểm tra chuẩn hoá trên diện rộng không phải là trọng tâm của những năm đầu. Giáo viên đánh giá bằng mô tả, bằng sổ theo dõi, và những buổi trò chuyện định kỳ giữa giáo viên, phụ huynh và chính học sinh về điều em đã làm tốt và điều cần cố gắng.
Điểm số không biến mất mãi mãi; chúng xuất hiện dần ở các lớp lớn và quan trọng hơn ở bậc trung học. Nhưng những năm đầu được dành cho việc xây động lực học bên trong, thay vì học để đạt điểm.
Giáo viên được tin tưởng
Một điểm chung của các hệ thống Bắc Âu là giáo viên được đào tạo bài bản và được tin tưởng tự chủ. Ở Phần Lan, giáo viên tiểu học thường cần trình độ thạc sĩ, và nghề dạy học được xã hội coi trọng. Nhà trường ít bị đo đếm bằng bảng xếp hạng, nên giáo viên có không gian điều chỉnh bài dạy theo lớp của mình.
Sự tin tưởng đó có hai chiều: giáo viên cũng chịu trách nhiệm cao về sự phát triển của từng em, và phải giải thích rõ cho phụ huynh vì sao mình làm như vậy.
Những điều không nên hiểu lầm
- Không điểm số không có nghĩa là không học. Trẻ vẫn học đọc, viết, tính toán, chỉ là theo nhịp khác.
- Không phải trẻ muốn làm gì thì làm. Có nề nếp, quy tắc lớp học và giới hạn rõ ràng.
- Không phải mô hình hoàn hảo. Các nước Bắc Âu cũng tranh luận về kết quả học tập, về chênh lệch giữa các nhóm học sinh và về việc dùng thiết bị số trong lớp.
- Không thể bê nguyên sang nơi khác. Mô hình này dựa trên lớp học sĩ số nhỏ, giáo viên trình độ cao và sự tin tưởng xã hội đã có từ lâu.
Một ngày ở trường mẫu giáo Bắc Âu
Một ngày điển hình bắt đầu bằng việc đón trẻ nhẹ nhàng, có bữa sáng cho em nào cần. Sau đó là vòng tròn buổi sáng, khi trẻ ngồi cùng nhau kể về thời tiết, về kế hoạch trong ngày hay một điều thú vị nhìn thấy trên đường đi. Tiếp theo là một quãng dài ngoài trời, bất kể mùa nào. Bữa trưa diễn ra ở những bàn nhỏ, trẻ tự lấy thức ăn. Các em nhỏ nhất ngủ trưa, buổi chiều có các dự án trong nhà như vẽ, xây dựng, thí nghiệm đơn giản, rồi lại ra ngoài trước khi bố mẹ đến đón.
Điều nổi bật là nhịp độ: chuyển hoạt động không vội vàng, mỗi hoạt động có đủ thời gian, và người lớn nói chuyện với trẻ ngang tầm mắt. Không có gì hoành tráng trong lịch đó, nhưng chính sự đều đặn tạo cho trẻ cảm giác an toàn, nền móng cho mọi điều trẻ học được sau này.
Vai trò của gia đình và nhà nước
Hệ thống này không tự nhiên mà có. Nhiều nước Bắc Âu có chế độ nghỉ phép cha mẹ dài, mạng lưới nhà trẻ công được hỗ trợ tài chính, và quan niệm rằng chăm sóc trẻ nhỏ là trách nhiệm chung của gia đình và xã hội. Bố cũng như mẹ được khuyến khích nghỉ chăm con. Nhờ vậy, áp lực đặt lên một người trong gia đình giảm bớt, và trẻ có người lớn bên cạnh trong những năm đầu quan trọng.
Phụ huynh Việt có thể học gì
Không cần chuyển nhà sang Bắc Âu, gia đình Việt vẫn có thể mang về một phần tinh thần. Cho trẻ thời gian chơi tự do không bị sắp xếp kín lịch. Cho trẻ ra công viên, ra đồng, chạm vào đất cát, chơi với nước. Để trẻ tự làm những việc vừa sức dù làm chậm và chưa khéo. Khi trẻ đi học về, hỏi “hôm nay con thích điều gì” thay vì chỉ hỏi “hôm nay được mấy điểm”.
Cũng có thể học cách nhìn sai sót: một bức tranh chưa đẹp, một bài toán làm sai là một phần của việc học, không phải điều đáng xấu hổ. Trẻ được an toàn để sai sẽ dám thử nhiều hơn.
Điều đọng lại
Giáo dục Bắc Âu những năm đầu cho thấy một thứ tự ưu tiên rõ ràng: sức khoẻ, cảm giác an toàn, quan hệ với người khác, sự tò mò, rồi mới đến thành tích. Thứ tự đó không làm trẻ học kém đi; nó tạo nền để trẻ học lâu dài. Đó là một bài học đáng suy nghĩ cho bất kỳ phụ huynh nào, ở bất kỳ đâu.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ ở Bắc Âu bao nhiêu tuổi mới đi học chính thức?
Ở nhiều nước Bắc Âu, trẻ vào lớp một khi khoảng sáu hoặc bảy tuổi, sau một năm chuẩn bị. Độ tuổi cụ thể khác nhau giữa các nước.
Không chấm điểm thì làm sao biết trẻ tiến bộ?
Giáo viên theo dõi bằng quan sát, sổ ghi chép, trao đổi định kỳ với phụ huynh và đánh giá mô tả. Điểm số thường xuất hiện muộn hơn, ở các lớp lớn.
Cho trẻ chơi ngoài trời khi lạnh có an toàn không?
Trường có quy định về trang phục và thời tiết, và trẻ được mặc đồ phù hợp. Nguyên tắc là không có thời tiết xấu, chỉ có quần áo chưa phù hợp, nhưng an toàn luôn đặt lên trước.
Phụ huynh Việt có áp dụng được ở nhà không?
Có thể áp dụng tinh thần: cho trẻ chơi tự do, vận động ngoài trời, tự làm việc vừa sức, và trò chuyện thay vì so sánh điểm số.
Giáo viên mầm non ở Bắc Âu có địa vị thế nào?
Nghề giáo được xã hội coi trọng; ở một số nước giáo viên cần trình độ đại học và được tin tưởng tự chủ trong lớp học.
