Nhiều du học sinh Việt ở châu Âu muốn làm thêm để trang trải một phần chi phí sinh hoạt, luyện ngôn ngữ và tích luỹ kinh nghiệm làm việc. Ở phần lớn các nước, sinh viên quốc tế được phép làm thêm trong một giới hạn giờ nhất định, với điều kiện có hợp đồng hợp pháp và tuân thủ quy định cư trú. Hiểu rõ quyền lợi của người lao động, nghĩa vụ thuế và cách cân bằng với việc học giúp bạn làm thêm an toàn, có ích, mà không đánh đổi mục tiêu chính là tấm bằng.
Nguyên tắc chung về quyền làm thêm
Quy định về làm thêm cho sinh viên ngoài EU khác nhau giữa các nước. Thường có giới hạn số giờ mỗi tuần trong kỳ học, có khi được làm nhiều hơn trong kỳ nghỉ. Một số nước tính theo số ngày làm việc trong năm. Có nước yêu cầu xin phép riêng, có nước cho phép ngay theo giấy phép cư trú sinh viên.
Điều quan trọng nhất là đọc kỹ thông tin ghi trên giấy phép cư trú của mình và trang chính thức của cơ quan di trú. Vượt giới hạn cho phép có thể ảnh hưởng đến việc gia hạn cư trú, thậm chí dẫn đến hậu quả nặng hơn. Nếu chưa chắc, hãy hỏi văn phòng sinh viên quốc tế của trường.
- Kiểm tra giới hạn giờ trong kỳ học và kỳ nghỉ.
- Kiểm tra có cần xin giấy phép lao động riêng không.
- Hỏi về quy định với thực tập bắt buộc trong chương trình học.
- Lưu ý quy định có thể khác với công việc tự do, nhận khoán.
Hợp đồng bằng văn bản: tấm khiên đầu tiên
Một hợp đồng lao động rõ ràng là điều kiện để bạn được bảo vệ. Hợp đồng thường ghi công việc, địa điểm, số giờ, mức lương, cách trả lương, thời hạn, điều kiện chấm dứt. Hãy đọc kỹ trước khi ký, hỏi lại điều chưa rõ, và giữ một bản.
Làm việc không hợp đồng, nhận tiền mặt không có bảng lương, nghe có vẻ tiện và được nhiều hơn một chút, nhưng rủi ro rất lớn: không có bảo hiểm khi gặp tai nạn, khó đòi lương nếu chủ không trả, và có thể vi phạm quy định cư trú. Nhiều sinh viên đã phải trả giá đắt vì lựa chọn này.
Quyền của người lao động
Ở châu Âu, người lao động bán thời gian, kể cả sinh viên quốc tế, nhìn chung được hưởng các quyền cơ bản như người lao động khác theo luật nước sở tại. Đó có thể là lương không thấp hơn mức tối thiểu ở những nước có quy định lương tối thiểu, thời gian nghỉ ngơi, nghỉ phép theo tỷ lệ, an toàn lao động, không bị phân biệt đối xử.
Bạn cũng có quyền nhận bảng lương ghi rõ số giờ, mức lương, các khoản khấu trừ. Nếu thấy bất thường, hãy hỏi chủ lao động trước. Nếu không được giải quyết, có thể tìm đến công đoàn, cơ quan thanh tra lao động hoặc dịch vụ tư vấn của trường.
- Nhận lương đúng thoả thuận và đúng hạn.
- Có bảng lương minh bạch.
- Được nghỉ giữa ca và nghỉ giữa các ngày làm việc theo luật.
- Được bảo đảm an toàn, được hướng dẫn khi làm việc với máy móc, hoá chất.
- Không bị phân biệt vì quốc tịch, giới tính, tôn giáo.
Thuế và bảo hiểm xã hội
Thu nhập từ làm thêm có thể phải chịu thuế và đóng bảo hiểm xã hội tuỳ quy định từng nước và mức thu nhập. Nhiều nước có ngưỡng thu nhập miễn thuế, hoặc cho phép hoàn lại một phần thuế đã khấu trừ khi khai thuế cuối năm.
Bạn có thể cần đăng ký mã số thuế hay số an sinh xã hội trước khi bắt đầu làm. Hãy giữ lại toàn bộ bảng lương và giấy tờ thuế. Việc khai thuế đúng không chỉ là nghĩa vụ mà còn có thể giúp bạn được hoàn một khoản tiền.
Những công việc phổ biến
Sinh viên quốc tế thường làm trong ngành dịch vụ: phục vụ quán ăn, quán cà phê, bán hàng, làm việc ở kho, giao hàng. Những công việc này linh hoạt về giờ giấc nhưng có thể vất vả, nhất là ca tối và cuối tuần.
Công việc trong trường đại học như trợ giảng, trợ lý nghiên cứu, làm ở thư viện, hỗ trợ sự kiện thường có lịch phù hợp với việc học, môi trường thân thiện, và giúp ích cho hồ sơ học thuật. Gia sư tiếng Việt, dịch thuật, hỗ trợ cộng đồng người Việt cũng là lựa chọn tận dụng thế mạnh ngôn ngữ của bạn.
Tìm việc ở đâu
- Cổng việc làm của trường và trung tâm hướng nghiệp.
- Bảng tin ở khoa, thư viện, ký túc xá.
- Trang tuyển dụng uy tín và trang của chính các công ty.
- Hỏi trực tiếp ở các cửa hàng, quán ăn gần nơi ở.
- Giới thiệu từ bạn bè, cộng đồng sinh viên.
Cẩn thận với những lời mời làm việc hứa thu nhập cao bất thường, yêu cầu nộp phí trước, đề nghị dùng tài khoản ngân hàng của bạn để nhận và chuyển tiền hộ. Đây là dấu hiệu của lừa đảo, có thể kéo bạn vào rắc rối pháp lý nghiêm trọng.
Cân bằng với việc học
Áp lực tài chính có thể khiến sinh viên nhận quá nhiều ca làm. Nhưng hãy nhớ rằng trượt môn, phải học lại hay kéo dài thời gian học đều tốn kém hơn nhiều so với số tiền kiếm được. Hơn nữa, ở nhiều nước, tiến độ học tập là điều kiện để gia hạn cư trú.
- Đặt giới hạn giờ làm phù hợp với khối lượng học của từng học kỳ.
- Báo lịch thi cho chủ lao động sớm và giảm ca trong mùa thi.
- Ưu tiên công việc gần trường hoặc chỗ ở để tiết kiệm thời gian đi lại.
- Giữ thời gian ngủ và nghỉ ngơi, tránh làm ca đêm liên tục.
- Xem lại kế hoạch mỗi học kỳ và điều chỉnh khi cần.
Làm thêm như một trường học thứ hai
Ngoài tiền lương, làm thêm mang lại nhiều điều quý: cơ hội luyện ngôn ngữ với khách hàng thật, hiểu văn hoá làm việc của người châu Âu như đúng giờ, rõ ràng, trách nhiệm, và có kinh nghiệm để ghi vào hồ sơ xin việc sau này. Nhiều sinh viên kể rằng sự tự tin giao tiếp tăng lên rõ rệt sau vài tháng làm ở quán cà phê.
Hãy chọn công việc với tâm thế học hỏi, làm việc tận tâm, giữ chữ tín. Một lời giới thiệu tốt từ chủ lao động có thể mở ra cơ hội thực tập hay việc làm chính thức sau khi tốt nghiệp.
Quy định về quyền làm thêm, thuế và bảo hiểm khác nhau giữa các nước và có thể thay đổi. Trước khi nhận việc, hãy kiểm tra trên trang chính thức của cơ quan di trú, cơ quan thuế nước sở tại và hỏi văn phòng sinh viên quốc tế của trường.
Câu hỏi thường gặp
Du học sinh ngoài EU có được làm thêm không?
Ở nhiều nước châu Âu, sinh viên ngoài EU được làm thêm với giới hạn số giờ hoặc số ngày nhất định, có thể khác giữa kỳ học và kỳ nghỉ. Quy định cụ thể ghi trên giấy phép cư trú và trang chính thức của nước đó.
Có nên làm việc không có hợp đồng không?
Không nên. Làm chui khiến bạn mất quyền lợi như bảo hiểm tai nạn, lương đúng quy định, và có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến tình trạng cư trú. Luôn yêu cầu hợp đồng bằng văn bản.
Sinh viên làm thêm có phải đóng thuế không?
Tuỳ nước và mức thu nhập. Nhiều nước có ngưỡng miễn thuế hoặc cơ chế hoàn thuế. Hãy đăng ký mã số thuế nếu cần và giữ bảng lương để khai báo đúng.
Những công việc nào phổ biến với sinh viên?
Phục vụ quán ăn, cà phê, bán hàng, trợ giảng, trợ lý nghiên cứu, làm việc ở thư viện, gia sư ngôn ngữ, giao hàng. Việc trong trường thường linh hoạt theo lịch học.
Làm sao để không ảnh hưởng việc học?
Đặt giới hạn giờ làm rõ ràng, ưu tiên công việc linh hoạt, giảm giờ vào mùa thi, và nhớ rằng mục tiêu chính của bạn ở châu Âu là hoàn thành chương trình học.
