Người Đức nổi tiếng chu đáo và quy củ, nhưng nếu chỉ nhìn bề ngoài thì dễ nghĩ họ cứng nhắc. Thực ra đằng sau thói quen ấy là một quan niệm rất rõ ràng: việc gì cũng có lúc, có chỗ. Làm việc thì làm cho đến nơi đến chốn, nghỉ ngơi thì nghỉ cho trọn vẹn, và những quy tắc chung được tôn trọng để cả cộng đồng sống dễ chịu. Với người Việt đến Đức học tập hay làm việc, hiểu được tinh thần này giúp bớt bỡ ngỡ và nhận ra nhiều điều đáng học.
Ordnung: trật tự không phải để làm khó nhau
Trong tiếng Đức có từ Ordnung, tạm hiểu là trật tự, ngăn nắp. Nhiều người nước ngoài đùa rằng người Đức có quy định cho mọi thứ. Điều đó có phần đúng, nhưng mục đích của các quy định ấy thường rất thực tế: để mọi người biết mình được làm gì, không phải đoán, không phải tranh cãi.
Ví dụ, lịch thu gom rác được in sẵn cho cả năm, giờ mở cửa của cơ quan được ghi rõ, thủ tục hành chính có danh sách giấy tờ cụ thể. Khi ai cũng theo một khuôn chung, công việc trôi chảy và ít phải nhờ vả, quen biết. Đó là một dạng công bằng thầm lặng mà nhiều người Việt sống lâu ở Đức nói rằng họ dần thấy quý.
Chu đáo đến từng chi tiết
Tính chu đáo của người Đức thể hiện ở cách họ chuẩn bị. Một cuộc họp thường có chương trình gửi trước, một dự án có kế hoạch chi tiết, một chuyến đi có lịch trình rõ ràng. Họ thích biết trước điều gì sẽ xảy ra để không phải xoay xở vào phút chót.
Trong học tập, điều này thể hiện ở cách giảng viên đánh giá. Một bài luận được chấm kỹ về cấu trúc, nguồn trích dẫn và lập luận. Sinh viên Việt Nam mới sang đôi khi bất ngờ vì bị trừ điểm do trích dẫn chưa đúng chuẩn, dù ý tưởng tốt. Đó không phải sự khắt khe vô cớ, mà là đòi hỏi về sự cẩn thận trong học thuật.
- Đọc kỹ đề bài và tiêu chí chấm điểm trước khi làm.
- Học cách trích dẫn theo chuẩn mà khoa yêu cầu ngay từ học kỳ đầu.
- Gửi email hẹn giảng viên trước, nêu rõ câu hỏi muốn trao đổi.
- Lưu lại bản sao mọi giấy tờ hành chính, kể cả thư xác nhận.
- Ghi chép lại hạn nộp, hạn đăng ký thi vào một lịch cá nhân.
Feierabend: khi công việc thật sự kết thúc
Feierabend là khoảng thời gian sau giờ làm. Với nhiều người Đức, đây là ranh giới khá rõ. Họ làm việc tập trung trong giờ làm, ít buôn chuyện, ít lướt điện thoại, nhưng khi đã hết giờ thì công việc dừng lại. Gọi điện cho đồng nghiệp vào buổi tối vì chuyện không gấp có thể bị coi là thiếu tế nhị.
Nhiều người Việt quen với văn hoá luôn sẵn sàng trả lời tin nhắn công việc, nên ban đầu thấy lạ. Nhưng sau một thời gian, không ít người nhận ra giá trị của nếp này: thời gian bên gia đình, thể thao, sở thích giúp họ trở lại công việc hôm sau với tinh thần tốt hơn.
Thẳng thắn là một cách tôn trọng
Người Đức thường nói thẳng. Nếu một ý tưởng chưa ổn, họ sẽ nói chưa ổn và giải thích vì sao. Nếu không đồng ý, họ nói không đồng ý. Người Việt, vốn quen nói vòng để giữ hoà khí, có thể thấy điều này hơi phũ.
Cần hiểu rằng với họ, sự rõ ràng là cách tôn trọng người nghe: không bắt người khác phải đoán ý, không để hiểu lầm kéo dài. Lời góp ý thường nhắm vào công việc, không nhắm vào con người. Ngược lại, khi bạn nói rõ ý kiến của mình một cách lịch sự, có lý lẽ, người Đức thường đánh giá cao.
Giờ yên tĩnh và sự tôn trọng hàng xóm
Nhiều khu dân cư ở Đức có giờ yên tĩnh, thường vào ban đêm và ngày Chủ nhật. Lúc này người ta tránh khoan tường, cắt cỏ, mở nhạc to. Quy định cụ thể khác nhau tuỳ nơi và thường ghi trong nội quy toà nhà hay hợp đồng thuê nhà.
Với sinh viên ở ký túc xá hay nhà chung, đây là điều cần nhớ ngay từ đầu. Một bữa tiệc sinh nhật vui vẻ cũng nên báo trước cho hàng xóm và giữ âm lượng vừa phải sau giờ quy định. Sự để ý nhỏ ấy giúp mối quan hệ láng giềng tốt đẹp hơn rất nhiều.
Phân loại rác: thói quen của cả cộng đồng
Phân loại rác ở Đức là chuyện hằng ngày. Có thùng cho giấy, cho bao bì, cho rác hữu cơ, cho rác còn lại, và nhiều chai lọ có tiền đặt cọc được hoàn lại khi trả ở siêu thị. Ban đầu người mới đến dễ lúng túng, nhưng chỉ sau vài tuần sẽ thành phản xạ.
Điều đáng nể không nằm ở số thùng rác, mà ở việc cả cộng đồng cùng làm, không cần ai giám sát. Đó là một ví dụ cho thấy quy củ không chỉ đến từ luật, mà từ ý thức chung được nuôi dưỡng qua nhiều thế hệ.
Hẹn trước: nếp quen của đời sống Đức
Ở Đức, rất nhiều việc cần hẹn trước, gọi là Termin. Gặp bác sĩ, làm giấy tờ ở văn phòng đăng ký cư trú, gặp cố vấn học tập, thậm chí sửa xe hay cắt tóc cũng thường phải đặt lịch. Người Việt quen kiểu cứ đến là được phục vụ có thể thấy bất tiện lúc đầu.
Bù lại, khi đã có lịch hẹn, bạn thường được tiếp đúng giờ và có đủ thời gian để trao đổi. Mẹo nhỏ là đặt lịch sớm cho những thủ tục quan trọng, nhất là vào đầu học kỳ khi sinh viên quốc tế đổ về đông, và đến sớm vài phút với đầy đủ giấy tờ đã chuẩn bị.
- Đặt lịch hẹn trực tuyến ngay khi biết mình cần làm thủ tục.
- Mang theo bản gốc và bản sao giấy tờ, xếp theo thứ tự trong danh sách yêu cầu.
- Nếu không đến được, huỷ lịch để người khác dùng chỗ đó.
Câu lạc bộ và đời sống cộng đồng
Một nét bản sắc ít người để ý là đời sống câu lạc bộ, gọi là Verein. Người Đức tham gia câu lạc bộ thể thao, hát đồng ca, làm vườn, cứu hộ, bảo tồn thiên nhiên. Đây là nơi người ta gặp gỡ ngoài công việc và gia đình. Với sinh viên quốc tế, tham gia một câu lạc bộ là cách tốt để luyện tiếng Đức và có bạn bè người bản xứ.
Những điều đáng học cho người Việt
- Lên kế hoạch sớm và giữ đúng cam kết, kể cả với việc nhỏ.
- Tách bạch thời gian làm việc và thời gian nghỉ ngơi để giữ sức bền lâu dài.
- Nói rõ ý mình một cách lịch sự, thay vì để người khác phải đoán.
- Tôn trọng quy tắc chung vì lợi ích của cả cộng đồng.
- Chuẩn bị kỹ giấy tờ, đọc kỹ trước khi ký.
Mỗi nền văn hoá có thế mạnh riêng. Người Việt có sự linh hoạt, ấm áp và khả năng thích nghi rất tốt. Kết hợp những điều đó với tính chu đáo, rõ ràng học được từ người Đức là một hành trang quý cho bất cứ ai muốn học tập và làm việc lâu dài ở châu Âu.
Quy định cụ thể về cư trú, lao động và học tập ở Đức có thể thay đổi theo thời gian. Hãy luôn kiểm tra trên trang chính thức của cơ quan Đức hoặc Đại sứ quán Đức tại Việt Nam trước khi lên kế hoạch.
Câu hỏi thường gặp
Feierabend nghĩa là gì?
Đó là khoảng thời gian sau giờ làm, khi người Đức coi công việc đã kết thúc trong ngày. Họ ít khi trả lời email công việc hay gọi điện cho đồng nghiệp lúc này, trừ khi thật cần.
Giờ yên tĩnh ở Đức là gì?
Nhiều khu dân cư và hợp đồng thuê nhà quy định giờ yên tĩnh, thường vào ban đêm và Chủ nhật. Lúc đó nên tránh khoan đục, nhạc to hay việc gây ồn. Quy định cụ thể ghi trong hợp đồng thuê nhà và nội quy toà nhà.
Người Đức nói thẳng có phải là thô lỗ?
Thường là không. Với họ, nói rõ ràng là cách tôn trọng thời gian và trí tuệ của người nghe. Một lời góp ý thẳng thắn trong công việc là nhắm vào việc, không nhắm vào người.
Phân loại rác ở Đức có khó không?
Ban đầu hơi bỡ ngỡ vì có nhiều thùng màu khác nhau và hệ thống đặt cọc chai lọ. Mỗi thành phố có hướng dẫn riêng, nên hãy hỏi chủ nhà hoặc đọc trang của chính quyền địa phương.
Người Việt cần chuẩn bị gì để hoà nhập ở Đức?
Học tiếng Đức càng sớm càng tốt, làm quen với việc hẹn trước, giữ đúng giờ, đọc kỹ giấy tờ và chủ động hỏi khi chưa hiểu quy định. Người Đức thường rất sẵn lòng giải thích khi được hỏi đúng cách.
