Khoa học mở ở châu Âu: chia sẻ tri thức mà vẫn bảo vệ dữ liệu cá nhân

Khoa học mở là cách châu Âu muốn tri thức được tạo ra bằng tiền công trở thành tài sản chung: bài báo đọc được miễn phí, dữ liệu nghiên cứu được chia sẻ có tổ chức, phương pháp và mã nguồn minh bạch để người khác kiểm chứng. Song song đó, quy định bảo vệ dữ liệu cá nhân của Liên minh châu Âu buộc nhà nghiên cứu xử lý thông tin về con người một cách cẩn trọng. Hai nguyên tắc tưởng ngược nhau, nhưng được thiết kế để đi cùng: mở nhiều nhất có thể, đóng khi cần thiết.

Với sinh viên và nhà nghiên cứu Việt, hiểu tinh thần này giúp tận dụng kho tri thức khổng lồ và chuẩn bị tốt khi tham gia dự án với châu Âu.

Vì sao cần khoa học mở

Trong nhiều thập kỷ, bài báo khoa học nằm sau những bức tường phí đăng ký đắt đỏ. Các trường đại học, kể cả ở châu Âu, phải trả số tiền lớn để đọc những nghiên cứu mà chính nhà nước đã tài trợ. Người ở nước thu nhập thấp hơn, bác sĩ ở bệnh viện tỉnh, giáo viên hay người dân tò mò gần như không tiếp cận được.

Khoa học mở đặt câu hỏi đơn giản: nếu công chúng đã trả tiền cho nghiên cứu, tại sao họ phải trả thêm lần nữa để đọc? Thêm vào đó, khi dữ liệu và phương pháp được công khai, người khác có thể kiểm tra lại kết quả, phát hiện sai sót và xây tiếp, giúp khoa học tự sửa mình nhanh hơn.

Truy cập mở: đọc miễn phí

Có hai con đường chính để một bài báo được đọc miễn phí. Thứ nhất, đăng trên tạp chí truy cập mở, nơi chi phí xuất bản được trả bởi nhà tài trợ hoặc tổ chức thay vì người đọc. Thứ hai, tác giả lưu bản thảo đã được phản biện vào kho lưu trữ mở của trường hoặc kho chuyên ngành.

Nhiều nhà tài trợ nghiên cứu ở châu Âu, cả cấp EU lẫn quốc gia, yêu cầu công trình họ tài trợ phải được truy cập mở. Một nhóm các nhà tài trợ còn liên kết lại để đưa ra cam kết chung về việc này. Kết quả là lượng nghiên cứu châu Âu đọc được miễn phí tăng nhanh.

Bản thảo trước in: nhanh nhưng cần đọc cẩn thận

Ở nhiều lĩnh vực, nhà nghiên cứu đăng bản thảo lên các máy chủ bản thảo trước in trước khi được phản biện. Điều này giúp kết quả lan nhanh, như đã thấy rõ trong đại dịch. Nhưng bản thảo chưa qua phản biện có thể còn sai sót. Người đọc, nhất là báo chí và mạng xã hội, cần phân biệt bản thảo với bài đã được thẩm định.

Dữ liệu FAIR: không chỉ mở mà còn dùng được

Mở dữ liệu thôi chưa đủ. Một tệp dữ liệu không có mô tả, không ai hiểu các cột nghĩa là gì, thì gần như vô dụng. Châu Âu thúc đẩy nguyên tắc FAIR:

• Dễ tìm: có định danh bền vững và mô tả để máy tìm kiếm phát hiện được.
• Dễ truy cập: có cách lấy dữ liệu rõ ràng, kể cả khi cần xin phép.
• Tương tác được: dùng định dạng và từ vựng chuẩn để kết hợp với dữ liệu khác.
• Tái sử dụng được: có giấy phép rõ ràng và thông tin về nguồn gốc.

Các dự án lớn thường phải nộp kế hoạch quản lý dữ liệu ngay từ đầu, mô tả dữ liệu nào sẽ được tạo ra, lưu ở đâu, chia sẻ thế nào và bảo vệ ra sao. Châu Âu cũng xây dựng một đám mây khoa học mở để kết nối các kho dữ liệu của nhiều nước.

Mặt còn lại: bảo vệ dữ liệu cá nhân

Nhiều nghiên cứu làm việc với con người: bệnh án, khảo sát, phỏng vấn, dữ liệu di truyền, dữ liệu vị trí. Quy định chung về bảo vệ dữ liệu của EU coi dữ liệu cá nhân là thứ thuộc về con người, không phải về nhà nghiên cứu. Một số nguyên tắc ảnh hưởng trực tiếp đến nghiên cứu:

• Mục đích rõ ràng: chỉ thu thập dữ liệu cần cho mục đích nghiên cứu đã nêu.
• Tối thiểu hoá: không thu thập thừa.
• Cơ sở pháp lý: đồng ý của người tham gia hoặc căn cứ khác được pháp luật cho phép.
• Bảo mật: mã hoá, kiểm soát truy cập, ẩn danh hoặc giả danh khi có thể.
• Dữ liệu nhạy cảm như sức khoẻ, di truyền, tôn giáo có quy định chặt hơn.
• Chuyển dữ liệu ra ngoài EU cần cơ chế bảo vệ phù hợp.

Quy định cũng có những điều khoản linh hoạt cho nghiên cứu khoa học, miễn là có biện pháp bảo vệ thích hợp. Mỗi trường đại học thường có cán bộ bảo vệ dữ liệu để tư vấn.

Mở và bảo vệ cùng tồn tại thế nào

Câu trả lời nằm ở cụm từ “mở nhiều nhất có thể, đóng khi cần thiết”. Dữ liệu khí hậu, thiên văn, hoá học có thể mở hoàn toàn. Dữ liệu về con người có thể được ẩn danh trước khi chia sẻ, hoặc chỉ cho phép truy cập trong môi trường an toàn có kiểm soát, nơi nhà nghiên cứu được duyệt có thể phân tích mà không mang dữ liệu thô ra ngoài. Mô tả về dữ liệu vẫn được công khai để người khác biết nó tồn tại.

Tác động đến người Việt

Sinh viên Việt Nam có thể đọc miễn phí ngày càng nhiều nghiên cứu châu Âu, từ y học đến nông nghiệp, môi trường. Nhà nghiên cứu Việt tham gia dự án với châu Âu cần chuẩn bị: kế hoạch quản lý dữ liệu, quy trình xin đồng ý từ người tham gia, thoả thuận chia sẻ dữ liệu giữa các bên. Ban đầu có thể thấy rườm rà, nhưng đây cũng là chuẩn mực đạo đức nghiên cứu tốt mà các trường ở Việt Nam đang hướng tới.

Những tranh luận còn mở

Truy cập mở cũng có vấn đề riêng. Khi chi phí chuyển sang tác giả, nhà nghiên cứu ở nơi ít kinh phí có thể khó đăng bài. Một số tạp chí kém chất lượng lợi dụng mô hình này, nhận phí mà không phản biện nghiêm túc. Còn quy định dữ liệu đôi khi bị phàn nàn là phức tạp, khiến nghiên cứu y học chậm lại. Châu Âu vẫn đang điều chỉnh để cân bằng.

Lời khuyên thực tế

1. Tìm bài báo qua kho lưu trữ mở và trang tác giả trước khi nghĩ đến chuyện mua.
2. Cảnh giác với tạp chí mời đăng bài qua thư rác, hứa đăng nhanh, phí cao.
3. Khi tự làm nghiên cứu, viết kế hoạch quản lý dữ liệu ngay từ đầu.
4. Với dữ liệu về con người, xin ý kiến hội đồng đạo đức và giải thích rõ cho người tham gia.
5. Học dùng các công cụ mã nguồn mở và chia sẻ mã phân tích cùng bài báo.

Điều đáng nhớ

Khoa học mở ở châu Âu không phải khẩu hiệu mà là thay đổi về văn hoá: coi tri thức là của chung, đồng thời coi dữ liệu cá nhân là quyền của mỗi người. Cách châu Âu cố gắng giữ cân bằng giữa hai giá trị này là bài học đáng suy ngẫm cho bất kỳ ai làm nghiên cứu, ở bất kỳ đâu.

Câu hỏi thường gặp