Vì sao những nước nhỏ ở châu Âu đổi mới sáng tạo giỏi

Nhiều nước nhỏ ở châu Âu như Thuỵ Sĩ, Hà Lan, Phần Lan, Estonia hay Đan Mạch có dân số chỉ bằng một phần nhỏ Việt Nam và không giàu tài nguyên, nhưng được biết đến rộng rãi với năng lực đổi mới sáng tạo. Bí quyết không phải một phát minh thần kỳ hay một ngành mũi nhọn duy nhất, mà là sự kết hợp bền bỉ của giáo dục chất lượng, niềm tin xã hội cao, thể chế minh bạch, sự cởi mở với thế giới và thói quen để nhà nước, đại học, doanh nghiệp làm việc với nhau.

Bài này không xếp hạng nước nào hơn nước nào. Mục đích là nhìn vào những cách làm cụ thể mà người Việt có thể suy ngẫm.

Nhỏ thì phải nhìn ra ngoài

Một nước nhỏ không thể sống chỉ bằng thị trường trong nước. Doanh nghiệp Hà Lan, Thuỵ Sĩ hay Phần Lan, ngay từ khi mới thành lập, đã phải nghĩ đến khách hàng ở nước khác. Điều đó buộc họ học ngoại ngữ, hiểu văn hoá khác, đạt tiêu chuẩn quốc tế. Người dân ở nhiều nước nhỏ châu Âu nói tiếng Anh tốt và thường thêm một hai ngoại ngữ khác, không phải vì thích mà vì cần.

Sự cởi mở này còn thể hiện ở việc thu hút người tài từ khắp nơi. Nhiều trường đại học và công ty ở các nước này có tỷ lệ nhân viên quốc tế cao, và tiếng Anh trở thành ngôn ngữ làm việc phổ biến.

Thuỵ Sĩ: kiên nhẫn và chất lượng

Thuỵ Sĩ không có biển, ít tài nguyên, địa hình núi non. Nhưng nước này nổi tiếng với dược phẩm, máy móc chính xác, đồng hồ, thực phẩm và dịch vụ tài chính. Vài yếu tố thường được nhắc đến: hệ thống đào tạo nghề kép tạo ra lực lượng thợ lành nghề, các trường đại học kỹ thuật mạnh, doanh nghiệp vừa và nhỏ tập trung vào ngách chất lượng cao và đầu tư dài hạn, cùng hệ thống chính trị phân quyền giúp các bang thử nghiệm chính sách riêng.

Điều đáng học có lẽ là văn hoá kiên nhẫn: làm một thứ thật tốt trong nhiều thế hệ thay vì chạy theo xu hướng.

Hà Lan: nông nghiệp công nghệ cao từ đất chật

Hà Lan là nước nhỏ, đông dân, phần lớn đất thấp hơn mực nước biển. Vậy mà nước này là một trong những nước xuất khẩu nông sản lớn. Đằng sau là mạng lưới hợp tác chặt chẽ giữa trường đại học nông nghiệp, viện nghiên cứu, doanh nghiệp và nông dân, nơi kết quả nghiên cứu nhanh chóng đi ra cánh đồng và nhà kính.

Công nghệ nhà kính tiết kiệm nước, kiểm soát khí hậu, chọn giống, cùng kinh nghiệm quản lý nước hàng trăm năm, là những thứ nhiều nước, trong đó có Việt Nam, đang học hỏi, nhất là ở đồng bằng sông Cửu Long.

Phần Lan: giáo dục làm nền

Phần Lan thường được nhắc đến với hệ thống giáo dục coi trọng giáo viên, ít thi cử áp lực và bình đẳng giữa các trường. Một xã hội có trình độ học vấn đồng đều tạo nền cho các ngành công nghệ. Khi một tập đoàn điện thoại lớn của nước này suy giảm, nhiều kỹ sư giỏi rời đi và lập công ty riêng, góp phần tạo nên làn sóng khởi nghiệp trong trò chơi điện tử và phần mềm.

Bài học ở đây là: khi đầu tư vào con người, ngay cả cú sốc cũng có thể trở thành cơ hội.

Estonia: chính phủ số từ con số không

Sau khi giành lại độc lập đầu những năm chín mươi, Estonia gần như phải xây dựng bộ máy hành chính từ đầu. Nước này chọn đi thẳng vào số hoá. Mỗi người dân có một định danh điện tử dùng để ký văn bản, khai thuế, xem hồ sơ sức khoẻ, đăng ký kinh doanh và nhiều thủ tục khác. Các cơ quan trao đổi dữ liệu qua một lớp kết nối chung thay vì xây một kho dữ liệu khổng lồ tập trung.

Hai nguyên tắc đáng chú ý: người dân chỉ phải khai một thông tin một lần, và có thể xem cơ quan nào đã truy cập dữ liệu của mình. Niềm tin không được đòi hỏi mà được thiết kế vào hệ thống.

Đan Mạch và các nước Bắc Âu: niềm tin là tài sản

Các nghiên cứu xã hội học thường ghi nhận mức độ tin tưởng cao giữa người với người và vào thể chế ở các nước Bắc Âu. Niềm tin làm giảm chi phí giao dịch: hợp đồng đơn giản hơn, thủ tục ít hơn, người ta sẵn sàng thử cái mới vì biết thất bại không bị trừng phạt quá nặng. Hệ thống an sinh cũng giúp người lao động dám chuyển nghề, dám khởi nghiệp.

Điểm chung: tam giác nhà nước, đại học, doanh nghiệp

• Nhà nước đặt khung pháp lý ổn định, đầu tư dài hạn cho nghiên cứu và giáo dục, là khách hàng đầu tiên cho giải pháp mới.
• Đại học nghiên cứu nghiêm túc, đào tạo người giỏi và cho phép giảng viên, sinh viên lập công ty từ kết quả nghiên cứu.
• Doanh nghiệp đặt hàng nghiên cứu, nhận thực tập sinh, đưa sản phẩm ra thị trường quốc tế.
• Người dân được giáo dục tốt, tin vào thể chế và chấp nhận thử nghiệm.

Những mặt trái cần nói thẳng

Bức tranh không hoàn toàn màu hồng. Một số nước nhỏ phụ thuộc vào vài tập đoàn lớn, khi tập đoàn gặp khó cả nền kinh tế chao đảo. Chi phí sinh hoạt và nhà ở cao khiến người trẻ khó trụ lại. Dân số già hoá tạo áp lực lên hệ thống an sinh. Chính phủ số cũng đối diện rủi ro tấn công mạng. Những nước này không hoàn hảo; họ đáng chú ý vì cách đối diện vấn đề một cách cởi mở.

Việt Nam có thể suy ngẫm gì

Việt Nam không nhỏ và cũng có hoàn cảnh riêng, nên sao chép nguyên mẫu không phải là cách. Nhưng có những nguyên tắc dễ áp dụng: coi trọng giáo viên và giáo dục nghề; số hoá thủ tục hành chính lấy người dân làm trung tâm, khai một lần dùng nhiều lần; tạo điều kiện cho đại học và doanh nghiệp làm việc chung; khuyến khích người trẻ học ngoại ngữ và đi ra thế giới rồi mang kinh nghiệm về; và chấp nhận rằng thất bại là một phần của đổi mới.

Người Việt cũng có những thế mạnh mà các nước này ghi nhận: tinh thần chịu khó, khả năng học nhanh và một cộng đồng kỹ sư công nghệ trẻ đang lớn mạnh.

Cơ hội cho người Việt

Nhiều nước nhỏ châu Âu đang thiếu nhân lực kỹ thuật và mở cửa cho người tài quốc tế, qua chương trình học thạc sĩ bằng tiếng Anh, thị thực cho lao động có tay nghề cao hoặc chương trình dành cho người khởi nghiệp. Estonia còn có chương trình cư trú điện tử cho phép người nước ngoài lập và quản lý doanh nghiệp trực tuyến, dù không đồng nghĩa với quyền cư trú. Điều kiện của các chương trình thay đổi, nên luôn đọc trang chính thức trước khi quyết định.

Điều đáng nhớ

Sức mạnh đổi mới của các nước nhỏ châu Âu không đến từ quy mô, mà từ chất lượng con người, niềm tin và sự cởi mở. Đó là những thứ không thể mua, chỉ có thể xây dựng qua nhiều năm. Và tin tốt là chúng không phụ thuộc vào việc một nước to hay nhỏ.

Câu hỏi thường gặp